Học sinh Trường THCS Colette (Q.3, TP. Hồ Chí Minh) trong lễ phát động chủ đề năm học 2007-2008. Ảnh Minh Đức Khi muốn tìm hiểu một hiện tượng, trước tiên các nhà khoa học thường cố gắng khái quát hóa sự vật bằng những định nghĩa. Định nghĩa mang giá trị là một định nghĩa có thể xác định và giới hạn được bản chất sự vật cần nghiên cứu với những sự vật khác xung quanh. Một trong những phương pháp thường dùng là tìm cho nó một hình ảnh đối lập tương xứng, thí dụ trắng là không đen, tốt là không xấu, ban ngày là không phải ban đêm. Tuy vậy, điểm nan giải luôn nằm ở chỗ khó tìm ra mặt đối lập hoàn toàn thích hợp, hoặc tự thân hiện tượng đó mang tính chất hỗn hợp, mà sẽ trở nên thậm xưng khi quy chiếu nó thành một hình ảnh ngược của một sự vật khác. Mối quan hệ giữa giáo dục và thị trường là thí dụ kinh điển cho nan giải đó. Theo góc nhìn truyền thống, giáo dục thường được nhìn nhận như một loại hàng hóa công (public goods), cần đặt dưới sự quản lý và điều tiết của Nhà nước nên thị trường với nguyên tắc “tối đa lợi nhuận”, “tích lũy tư bản”, “mở rộng thặng dư” sẽ là hình ảnh đối lập không khoan nhượng. Mặt khác, thực tế cho thấy sự việc không bao giờ diễn ra theo một đường luôn thẳng tắp. Giáo dục ngày nay sẽ ra sao nếu vắng thị trường? Trên thế giới, hàng năm doanh số liên quan đến giáo dục ước lượng đã đạt gần 2.000 tỉ USD. Phải nhìn nhận ra sao về mối tương quan này: Đối thoại hay đối đầu? Thù hay bạn? Hợp tác đôi bên cùng có lợi hay người này thắng thì kẻ kia phải hàng? Ngay trên bình diện lý thuyết lẫn thực tiễn, cuộc tranh luận này xem ra đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Từ lý luận… Có hai xu hướng chính thường được lập luận khi bàn về đề tài này. Một bên nhấn mạnh tính ưu việc của cạnh tranh, “bàn tay vô hình” của thị trường, bên còn lại đề cao vai trò không thể thiếu của Nhà nước. Nhắc lại những thập niên 1950-1960, khi Liên bang Xô viết trở thành cường quốc thế giới với mô hình kinh tế tập trung và chủ nghĩa Keynes (do học giả người Anh John M. Keynes đề xướng) thống trị, trên hầu hết các diễn đàn khoa học, người ta quan tâm thảo luận về chính sách công. Trong cuốn Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ (1936), Keynes đưa ra lập luận nổi tiếng phản bác lại trường phái kinh tế học cổ điển với nội dung là hướng tới mục tiêu tăng trưởng, trong trường hợp cần thiết thì Nhà nước nên chủ động can thiệp vào thị trường thông qua công cụ lãi suất. Lập luận này tạo được sự đồng thuận mạnh mẽ từ chính phủ các nước, đặc biệt trong lúc bối cảnh thế giới đang trải qua thời hậu Chiến tranh thế giới thứ hai với nhiều điểm tương đồng với giai đoạn đại khủng hoảng (1929-1933) mà Keynes dùng làm chất liệu để hình thành những ý tưởng của mình. Hiệp đầu tiên sau 1945, “bàn tay vô hình” đành lép vế trước “sức mạnh hữu hình”: xu hướng Nhà nước nắm vai trò chủ đạo, nhất là trong việc đảm bảo những “sản phẩm công” như phát triển giáo dục, là đề tài không cần bàn cãi. Tuy vậy, cũng giống như mọi tư tưởng khác, khi phân tích mức độ thực tiễn của một học thuyết, tính tương đối và thời điểm luôn giữ vai trò then chốt. Sau thời gian dài kinh tế trì trệ, những năm đầu 1970, chủ nghĩa Keynes một thời làm mưa làm gió đã mất dần ảnh hưởng. Thị trường tự do trở lại làm sống lại trường phái kinh tế học cổ điển và hình thành song song người anh em hậu sinh của nó là chủ nghĩa kinh tế tự do mới. Về mối tương quan giữa thị trường vào giáo dục, có lẽ Milton Friedman (1912-2006) là kinh tế gia đầu tiên của trường phái tân tự do bàn về vấn đề này. Hai khái niệm mà vị giáo sư từ Đại học Chicago (Mỹ) đưa ra thảo luận là phiếu giáo dục (education voucher) và quyền được lựa chọn dịch vụ cung cấp giáo dục của mỗi phụ huynh, học sinh. Friedman lập luận: Giống như mọi hàng hóa mang tính dịch vụ khác, giáo dục cần được đặt trong môi trường cạnh tranh để đào thải những sản phẩm xấu và phát triển những dịch vụ tốt. Tính chất công của giáo dục, theo ông, nên nằm ở sự quản lý của chính phủ qua việc phân phối (ngân sách, khuôn pháp lý, phiếu giáo dục…), các trường, học viện sẽ là đơn vị cung cấp sản phẩm (chương trình, môi trường học,…) và để người tiêu dùng (phụ huynh, học sinh) đưa ra quyết định cuối cùng. Trong một khoảnh khắc, tư tưởng thị trường tự do len lỏi vào đến những thành trì cuối cùng. Hiệp thứ nhì, thị trường thắng thế, phất cao ngọn cờ cung cầu, cạnh tranh với tham vọng vượt biên khỏi các ranh giới, “tái cấu trúc” lại toàn bộ xã hội. Tuy vậy, cuộc đời không phải lúc nào cũng hồng, ít nhất là khi quan sát các thành tựu cải cách mà phái tân tự do đem lại. Trên hết, mô hình Chile, Milwaukee (Mỹ) và Thụy Điển là ba trường hợp nghiên cứu điển hình. Đến thực tế Tại Chile, vào những năm giữa thập niên 1970, phe quân đội đảo chính, chính quyền mới dưới sự lãnh đạo của tướng độc tài Pinochet quyết định chuyển đổi nền kinh tế bằng “liệu pháp sốc”: tiến hành tư hữu hóa, thị trường hóa trên phạm vị rộng cả nước. Các “chàng trai Chicago” (“Chicago boys”) mà đứng đầu là Milton Friedman, trong một thời gian ngắn đã trở thành biểu tượng của chính sách tân tự do ở đất nước sườn Tây rặng Andes này. Trợ cấp xã hội bị cắt giảm, giải tư ồ ạt, quá trình thị trường hóa như cơn sóng thần cuốn trôi những tư duy nhà nước còn sót lại. Trong khung cảnh hỗn loạn, giáo dục cũng không nằm ngoài dòng chảy. Quyền hạn được nhanh chóng phi tập trung, chuyển về tay các địa phương hoặc vượt ra khỏi sự “bao biện” của Nhà nước. Cải cách hướng đến thị trường giáo dục hoàn toàn tự do, trong đó số lượng học sinh, lựa chọn của phụ huynh giữa dịch vụ giáo dục công và tư là điều kiện định hình nên chất lượng. Hệ thống trường công bị cạnh tranh gay gắt trước sức ép của các trường tư. Những thay đổi song hành với “liệu pháp sốc” trong giáo dục bắt đầu hiện rõ: ngân sách mỗi trường phụ thuộc vào lượng học sinh mà mình thu nhận; phụ huynh nào đủ tài lực thì gửi con em vào những trường giỏi, ai trả nhiều tiền hơn thì nhận được dịch vụ giáo dục tốt hơn; hệ thống xem giáo viên như một công chức nhà nước bị xóa bỏ. Đến năm 1983, ngay cả các trường công lập cũng có quyền nhận hoặc sa thải nhân viên mà không cần để ý đến hợp đồng lao động. Một thí dụ khác: Thành phố Milwaukee (bang Wisconsin), nơi đầu tiên ở Mỹ thử nghiệm chương trình phiếu giáo dục vào những năm 1990 với đối tượng tiếp cận là hơn 15 ngàn học sinh. Theo mô hình này, chính quyền địa phương thực hiện vai trò quản lý bằng việc phân phối các phiếu giáo dục và để học sinh, phụ huynh tự chọn dịch vụ cung cấp giáo dục tương ứng với nhu cầu, không quan trọng là công hay tư. Trái ngược với nhiều kỳ vọng, chương trình ở Milwaukee sau năm năm thực hiện phải tạm ngưng. Kết quả của quyết định này dựa trên những con số không mấy lạc quan từ thực tế, khi chất lượng học sinh không có dấu hiệu tiến bộ hơn, một số điểm của chương trình tại Milwaukee lúc đầu được xem như tích cực lại không phát huy được tác dụng đích thực, do bị thị trường lũng đoạn hoặc những thiếu sót về mặt quản lý, cũng như pháp chế từ phía Nhà nước. Trong khi hai trường hợp trên vẫn còn nhiều tranh luận trái chiều về tính được hơn của chính sách xem giáo dục là một hàng hóa theo quy tắc cạnh tranh, thì mức độ thành công mà mô hình Thụy Điển đạt được có vẻ nhận được đồng thuận nhiều hơn. Chính sách giáo dục nước này do Đảng Dân chủ - Xã hội cầm quyền trong những năm 1991-1994 bắt đầu và được tiếp tục phát triển đến nay. Họ vẫn tạo thế cạnh tranh giữa công lập và tư thục, vẫn xây dựng phiếu giáo dục, tuy vậy điểm khác biệt nằm ở chỗ mức độ cũng như sự điều tiết kinh phí đều tập trung thông qua vai trò của Nhà nước. Trường tư ở Thụy Điển vẫn nhận được kinh phí từ Nhà nước thông qua hai điều kiện so sánh chính, bao gồm chất lượng (được thẩm định qua các cơ quan, hội đồng giáo dục) và số lượng cung cấp dịch vụ giáo dục. Chính sách giáo dục này, theo nhiều chuyên gia nhận xét, một mặt đảm bảo được tính cạnh tranh giữa các đầu cung giáo dục khác nhau, mặt khác do có sự điều tiết “thắt yết hầu” từ phía ngân sách nhà nước, một phần cân bằng được những lỗ hổng mà một mình thị trường không thể đảm đương, một phần có thể đáp ứng những lý tưởng xã hội như công bằng, bác ái mà cả cộng đồng đang hướng tới. Về với bài toán giáo dục nước ta Qua những lập luận, thí dụ trên, có thể thấy đưa ra một kết luận tuyệt đối về vai trò của thị trường trong phát triển giáo dục là không thể. Sự thắng thế tương đối của thị trường tân tự do trên thế giới cũng không bao giờ đồng nghĩa với việc “xóa sổ Nhà nước” như một tác nhân chính tham gia quản lý nền kinh tế, mà hoàn toàn ngược lại: Nhà nước luôn giữ vững vai trò của mình như một nhà điều tiết và phân phối thịnh vượng chung cho cộng đồng. Và trên hết, thịnh vượng đầu tiên mà một xã hội cần san sẻ chính là quyền và điều kiện được hưởng các dịch vụ giáo dục. Vì thế, được đi học, được thụ hưởng kiến thức là một trong những quyền tối thiểu của mỗi người. Bao cấp những quyền này là vai trò của Nhà nước, còn thực hiện những quyền này là sự kết hợp giữa nhiều tác nhân trong xã hội mà trong đó, thị trường và xã hội dân sự là hai người bạn đồng hành không thể thiếu cùng với những nỗ lực của chính quyền. Ở đây, do không có điều kiện phân định rõ những khu vực nào Nhà nước phải đảm bảo ở mức tối thiểu (như giáo dục cơ bản) và những khu vực nào có thể khoán toàn phần hoặc từng phần (như giáo dục đại học, dạy nghề,…), người viết chỉ xin rút ra đây một nhận xét mang tính phổ quát từ thành công của Thụy Điển: Phát triển nền giáo dục hiện đại luôn phải dựa trên sự dung hòa giữa hai yếu tố hiện thực và lý tưởng. Thụy Điển thành công vì họ đã biết hiện thực hóa những lý tưởng, cũng như biến lý tưởng làm ngọn hải đăng soi đường để định hướng cho mọi con tàu làm nhiệm vụ hiện thực hóa. Chúng ta thường nói về nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa với hàm ý “phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”. Kinh tế thị trường là thực tế, xã hội chủ nghĩa là lý tưởng, cân bằng hai yếu tố này trong sự nghiệp phát triển giáo dục đồng nghĩa với việc phải tạo được một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho những sản phẩm giáo dục, song song với việc Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc điều tiết và quản lý, đảm bảo tính công bằng cho những thành phần yếu thế trong cộng đồng. Đó chính là con đường song hành giữa hiện thực và lý tưởng: “giáo dục thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa” mà chúng ta cần hướng đến! Theo NGUYỄN CHÍNH TÂM (Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần)