Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://60s.com.vn/index/1131080/09022008.aspx

Hao khi Dong A va nhung bai hoc thoi Tran
>> “Dan gian duong dai” hay “dua con lai cang” cua nhac Viet?
>> Dostoievski: Khi Thuong de doi thoai voi tung thoi dai
>> Nguoi lap "bao tang" Bac Ho ngay trong nha minh
>> Dostoievski: "Thuong de" la khong the hoai nghi!

Lich su co trung dai nuoc ta khong thieu nhung trang su ve vang, nhung co le nha Tran la mot trieu dai da de lai nhung dau an sau dam nhat, khong phai ngau nhien ma cac su gia menh danh day la thoi dai cua hao khi Dong A .Chung ta deu biet, theo loi chiet tu, chu Tran gom hai chu Dong va A ghep lai. Day la thoi dai co nhung con nguoi that dac biet, voi khi phach that dac biet, nhu duoc lich su dac biet sinh ra de doi dien voi dao quan xam luoc Nguyen Mong, dao quan hung han da tung vo ngua tren khap ca luc dia A- Au. Noi den hao khi Dong A thuc chat la noi den tam voc trang kien cua dan toc Viet da hien ngang doi dien thang loi voi mot ke thu hung han, du doi va tan bao hiem co trong lich su. Cac tac pham van hoc co the cho chung ta mot co so nhat dinh de hinh dung tam voc do.

Chung toi muon bat dau bang nhung cam nhan cua hau the ve thoi dai nay. Khoang cuoi doi Tran, khi trieu dai nay da bat dau co bieu hien suy thoai, Truong Han Sieu da viet Bach Dang giang phu voi noi niem hoai co:

Thuong noi anh hung dau vang ta,

Tiec thay dau vet luong con luu.

Tuy nhien, tac pham cung chan chua niem xuc dong tu hao trong khi hoi co ve nhung cuoc giao tranh hao hung tren dong song lich su:

Thuyen be muon doi, tinh ky phap phoi,

Hung ho sau quan, giao guom sang choi

Tran danh duoc thua chua phan

Chien luy Bac Nam chong doi

Anh nhat nguyet chu phai mo,

Bau troi dat chu sap doi.


Chan dung Nguyen Trai

Den Binh Ngo dai cao, khi liet ke nhung bang chung tieu bieu nhat cho ban linh chien dau vi doc lap dan toc, bon su kien duoc Nguyen Trai tu hao nhac lai da co hai su kien thuoc ve doi Tran:

Luu Cung tham cong nen that bai,

Trieu Tiet tich lon phai vong than.

Cua Ham Tu bat song Toa Do,

Song Bach Dang giet tuoi O Ma.

Nguoi sau van luu giu nhung an tuong manh me, song dong ve hao khi Dong A cua cac bac tien nhan.

Cung co the hinh dung hao khi Dong A qua su cam nhan cua “phia ben kia”. Trong bai tho Su hoan cam su (Cam tuc sau khi di su ve), Tran Phu, su gia nha Nguyen tu nuoc ta tro ve da ghi lai su so hai truoc khi the Dai Viet, truoc tieng trong dong, truoc hang giao guom loe sang ma ong ta chung kien truc tiep, voi nhung cau nhu :

Kim qua anh ly dan tam kho,

Dong co thanh trung bach phat sinh.

(Bong loe guom giao long cay dang,

Ron ra trong dong, toc bac sinh)

Nhung cau tho nhu the nay viet boi tay cua nguoi phia ben kia ve nguoi Dai Viet la tieng vong doc dao ve hao khi Dong A.

Nhung lam nen lich su chinh la con nguoi. Tao nen hao khi Dong A khong the la nhung con nguoi bat ky ma la nhung con nguoi that dac biet. Nhung con nguoi ay co the de lai cho chung ta nhung bai hoc that sau sac.

Con nguoi doi Tran co khi phach that dang kinh trong. Truoc uy luc hung han cua quan xam luoc Nguyen Mong nam 1258 khi quan dan Dai Viet phai tam thoi rut lui, vua hoi y kien Tran Thu Do, cau noi cua Tran Thu Do tra loi vua Tran Thai Tong duoc xem la dien hinh cho hao khi Dong A: “Dau toi chua roi xuong dat xin be ha dung lo”. Cau tra loi khang khai ay da khich le tinh than quyet chien cua quan dan ta, mot nhan to dua den thang loi. Lai co the vien dan loi Tran Quoc Tuan trong Hich tuong si de giup nguoi doc ngay nay hinh dung khi phach anh hung cua con nguoi thuo ay: “Ta thuong toi bua quen an, nua dem vo goi; ruot dau nhu cat, nuoc mat dam dia; chi cam tuc chua xa thit lot da, nuot gan uong mau quan thu. Dau cho tram than nay phoi ngoai noi co, ngan xac nay goi trong da ngua, ta cung cam long”. Nhieu cau chuyen chep trong su sach chung ta, moi nguoi dan nuoc Viet da thuoc long tu khi ngoi tren ghe nha truong. Do la Hoai Van hau Tran Quoc Toan bop nat qua cam, theu la co chu Pha cuong dich bao hoang an. Tran Binh Trong bi giac bat, tra hoi “quoc su” ong khong tra loi, chi noi: tha lam qui nuoc Nam khong them lam vuong dat Bac”, roi don nhan cai chet.

Tran Nhan Tong co hai cau tho sau:

Bach dau quan si tai,

Vang vang thuyet Nguyen Phong

(Linh bac dau con do,

Ke mai chuyen Nguyen Phong)

Neu chung ta chi doc van ban hai cau tho tren se khong the hieu het duoc voc dang cua tac gia thoi ay. Theo Dai Viet su ky toan thu, Nguyen Phong noi day la Nguyen Phong thu (1258), nien hieu cua vua Tran Thai Tong (Tran Canh). Khi quan Nguyen tran sang, trong tran chien o gan Viet Tri ngay nay, vua tu minh doc chien, xong pha ten dan. De co duoc mot hoi uc tu hao cua “nguoi linh gia dau bac”, vua Tran da dich than xong pha mui ten hon dan.

Tran Thanh Tong trieu cac phu lao vao van ke trong Hoi nghi Dien Hong, van nguoi deu noi danh. Ngo Thi Si binh luan trong Viet su tieu an: Giac Ho vao cuop chi co viec danh thoi, sao lai phai hoi phu lao lam gi, la y muon xet biet long dan, lam cho ho cam khich. Do la noi den tri tue cua cac vua Tran.

Hai cau tho viet ben lang Tran Thai Tong tai Thai Binh khi mung cong chien thang quan Nguyen lan thu ba:

Xa tac luong hoi lao thach ma,

Son ha thien co dien kim au

(Xa tac hai phen bon ngua da,

Son ha thien co vung au vang),

Theo Ngo Thi Si, so di viet nhu vay la vi nguoi ta thay chan ngua da o lang tam deu lam bun, co cam giac nhu than linh cua ong cha van theo doi phu ho ngam (am phu) cho moi duoc nhu the. Day la mot huyen tich dep ve cac the he vua Tran trong su nghiep bao ve doc lap dan toc.

Nhung khong nen nghi rang cac nhan vat lich su doi Tran chi biet chien tran. Ho con la nhung con nguoi co nhan cach cao thuong, nhung nguoi song co ly tuong dao duc dang de doi sau hoc tap.

Tran Thu Do (1194-1264) da co cong khoi dau cho thoi dai Dong A oanh liet. Ong la nguoi co nhan cach thang than, trung thuc. Chuyen “chay chuc” duoc ong Thong quoc Thai su nay xu ly rat bat ngo ma hieu qua: mot nguoi quen than voi Linh tu quoc mau (vo ong) xin chuc “cau duong” – mot chuc dich nho. Ong dong y nhung noi rieng voi nguoi nay rang de phan biet voi nhung “cau duong” khac, can phai chat mot ngon chan anh ta. Nguoi nay tat nhien chi con nuoc van xin tha. Khuyen khich loi noi thang. Mot nguoi linh gac ngan ba Linh tu quoc mau khong cho di vao khu vuc cam, ba nay khoc loc phan nan voi ong. Nhung ong da khong trung phat nguoi linh ay ma con ban thuong cho anh ta vi anh ta da lam dung luat.


Thap mo vua Tran Nhan Tong.


Tran Thai tong khong chi la ong vua thuong vo ma con la tac gia cua Khoa hu luc, giang day giao ly nha Phat. Trong mot bai tua nhan de Thien tong chi nam, ong cho biet ong da tung co ban len Yen Tu dinh di tu, nhung nha su tren Yen Tu noi: “Lam vua phai lay long dan lam long minh, dan chung muon the, xin vua hoi loan”. Con Tran Thu Do da den thuyet phuc nha vua voi ly le: “Be ha vi muc dich tu rieng cho minh thi duoc nhung con quoc gia xa tac doi sau thi sao?” Cac nha nghien cuu ngay nay danh gia su kien nay theo hai huong, mot la ghi nhan su dac sac cua mot tac pham mang tinh than Phat giao da dat “quoc gia xa tac” len tren het; mot cach ly giai khac lai cho rang day la su nhac nho doi voi su nghiep tu duong nhan cach cho cac qui toc quan lai thoi Tran- nguoi o cuong vi vua nhu ong ma san sang tu bo vinh hoa phu qui thi bai hoc ve ung xu vat chat cho cac quan lai cap duoi han la rat an tuong. Cach ly giai sau khong phai la vo can cu vi tuy Thai tong hanh dao nhung khong tham luyen vat chat. Ngo Thi Si trong Viet su tieu an danh gia ong la nguoi co y chi khoang dat, sau xa cho nen bo ngoi bau nhu trut bo doi dep rach! Coi cong danh dia vi nhu dep rach, san sang vut bo bat cu luc nao phai chang la mot net dep nhan cach cao thuong van dang noi nhieu dieu voi chung ta ngay nay? Tran Thai Tong trong Khoa hu luc da nhac nho: “Than thi kho ban, chat thi nghiep nhan” (Than xac la nguon goc cua dau kho, vat chat la nguyen nhan cua nghiep chuong) cung la nham danh thuc con me vong tham luyen cua cai vat chat, cong danh phu qui, huong den ly tuong tu duong nhan cach cao thuong.

Cung theo Viet su tieu an, vua Thai tong lap ra Vien quoc hoc, to tuong Chu Cong, Khong Tu, Manh tu tho phung, nhan si trong nuoc den do giang tu thu ngu kinh, lai dung nha giang tap nghe vo, ket qua cua su ton chuong van vo nay la xuat hien Truong Han Sieu, Nguyen Trung Ngan, Tran Nhat Duat, Pham Ngu Lao, Van Trinh va Tran Hung Dao la danh nho, danh tuong lung lay la ket qua cua su ton chuong do.

Tran Thanh Tong la nguoi co nhung phuong sach doi ngoai can duoc ghi nho. Su than Mong Co den du ve viec bien gioi, vua nhan to chieu Mong Co ma khong lay, chung trach, vua phuc thu dap lai: quoc vuong khong ngang voi su than. Mong Co lai doi vua dich than sang chau, dua con sang lam con tin, bien dan so, chiu quan dich, nop thue, dat quan cua chung cai tri , 6 viec deu bi vua bac bo. Mong Co doi quoc hieu la Nguyen, sai su than du vua phai sang chau, vua tu choi, lay co co benh dau, khong di. Ngo Thi Si danh gia ong la bac anh hung. Ngoai giao mem deo nhung cuong quyet va khon kheo. Sau chien thang lon truoc quan Nguyen Mong, vua dai xa thien ha, xu nao bi binh hoa duoc mien thue hoan toan. Nha vua cung la nguoi tri tue: sau khi quan Nguyen dai bai, bat duoc nhieu trap dung cac to bieu xin hang, vua sai dot di de yen long ke phan trac, quan dan da hang giac thi tha toi chet, bat lao dich lam cung dien chuoc toi.

Con nguoi thoi Tran con la nhung thi nhan. Anh hung va nghe si, tay guom tay but. Bai tho Thuat hoai cua Pham Ngu Lao ( Mua giao non song trai may thau, Ba quan the manh nuot troi trau, Cong danh nam tu con vuong no, Luong then tai nghe chuyen Vu Hau) la mot sang tac tieu bieu cho loai nay. Ngo Si Lien viet ve Pham Ngu Lao trong Dai Viet su ky toan thu: “ Ngu Lao xuat than trong hang quan ngu, nhung rat thich doc sach, la nguoi phong khoang, co chi lon, thich ngam tho, tua nhu khong de y den viec vo bi. Nhung quan ong chi huy, thuc la doi quan phu tu, he danh la thang (...). Su than Ngo Si Lien noi: Toi tung thay cac danh tuong nha Tran nhu Hung Dao Vuong thi hoc van to ra o bai hich, Pham dien suy thi hoc van bieu hien o cau tho, khong chi co chuyen nghe vo. The ma dung binh tinh dieu, he danh la thang, da tan cong la chiem duoc, nguoi xua cung khong mot ai vuot noi cac ong”.

Theo Ngo Thi Si, Thuong hoang (Tran Thanh Tong) sau chien thang quan Nguyen Mong, ve Thien Truong, xuc cam viet bai tho co nhung cau sau:

Nguyet vo su chieu nhan vo su

Thuy huu thu ham thien huu thu

Tu hai di thanh tran di tinh,

Kim nien du thang tich nien du

(Trang vo su chieu nguoi vo su,

Nuoc mua thu chua troi mua thu,

Bon bien da trong, bui da lang,

Nam nay lai di choi tham thang tich nam xua)


Chien thang Bach Dang.


Ngo Thi Si phan tich: “ Tu nam Thieu Bao noi viec binh dao, hai lan danh quan Nguyen, may ma xa tac lai yen, giang son nhu cu, tuy rang long troi phu cho, nhung nhan su cung rat gian nan, hop vuong hau o Binh Than, dai phu lao o Dien Hong, khong hang nao la khong hoi den; khi vao Thanh Hoa, khi ra Hai Dong, luc di Dai Bang, luc ve Thien Truong, khong noi nao la khong di den. Nhat dan rua sach bui Ho, lai yen the nuoc, ve tham co huong, mat trong canh dep, tai nghe chim ca, chen ruou duoi trang, tieng dan tren suoi, nghi lai khi di Chi Linh, Van Kiep, tran danh Dai Than, Bach Dang, nhung luc con thuyen lenh denh, dung bat com ham, vua toi, cha con van nhat tam lo sao cho qua con song gio, so di co hoai cam ay ma lam bai tho tren nay...

Trong khong khi Tet Xuan, noi ve hao khi Dong A, chung ta co the phai suy ngam nhieu dieu ve lich su dung nuoc va giu nuoc, va ca ve lich su toi luyen nhan cach cua tien nhan. Nhung y tuong co tinh phac thao tren day chi la nhung suy ngam cua ca nhan toi. Xin mao muoi duoc chia xe cung qui vi doc gia.

Tran Nho Thin