Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/133582/17072007.aspx

Phong cach hoc va phe binh van hoc [2/2]

Do Lai Thuy

(Tiep theo phan 1)

Tuy dong voi nhung kien giai tren cua Phan Ngoc, nhung toi muon di theo mot loi khac. Co le, sau Cach mang thang Tam, van de viet cai gi da duoc xac dinh ro rang doi voi so dong nha van. Doi tuong cua ngoi but, xet cho cung, tro nen nhu nhau.

Boi vay, viet nhu the nao da khong con duoc so dong cac nha van quan tam, bong tro nen dac biet quan trong voi mot so it nguoi co dau oc suy tu. Do khong chi don thuan la ban linh, ma, quan trong hon, con la phuong thuc ton tai, doi khi duy nhat, cua nha van. Cac nha van, vi the, lai chu trong den su lam nghe, tuc ky thuat viet van. Nguyen Tuan, co le tu y thuc do, da day den cung cai nhin ky thuat, day den cung ky thuat viet cua minh. Khong phai ngau nhien ma chinh vao luc nay ong thot len: Bay gio chi con ky thuat. Nha tho Che Lan Vien cung danh ca doi minh de di tim nhung phuong thuc bieu dat khac nhau cho mot y tuong. Tran Dan dap vo chu de tim nghia. Le Dat sap xep nhung con chu xa la voi nhau de chung soi bong vao nhau nham tim mot phat nghia moi. Cung nhu Bich Khue thuo truoc, phong cach cua cac nha tho nay deu gan bo voi ky thuat, hoac it nhat deu lay ky thuat lam diem xuat phat. Nhung nguoi kinh nhi vien chi ky thuat, hoac khong dam dan than vao hanh trinh cuc nhoc day ky thuat len thanh nghe thuat thi deu coi ky thuat la dong nghia voi may moc de bien ho cho thai do “co dien”, quyet khong roi doi ngu cua minh.

Phe binh phong cach hoc, cung nhu moi phuong phap khac, khong chi co mot loi di. Con nhung con duong khac. Va mot con duong khac de den La Ma ay ma toi da chon la xuat phat tu dinh nghia: phong cach la lech chuan. Moi thoi dai van hoa tao ra mot phong cach cua minh, va moi nha van song trong thoi dai do lai co phong cach rieng. Phong cach cua ho chinh la su lech so voi cai chuan cua thoi dai. Tu y tuong tren, toi da kien truc chuyen luan Mat tho (9) thanh mot chinh the nghe thuat. Tho Moi la tieng noi cua con nguoi ca nhan, cua van hoa do thi nen no tao ra mot phong cach khac han voi tho co dien trung dai la phat ngon cua con nguoi cong dong, cua van hoa nong thon. Moi nha Tho Moi truoc het deu phai dat den phong cach thoi dai de roi chong lai no thi moi tao ra duoc phong cach rieng cua minh. Su chong lai cang quyet liet bao nhieu thi sang tao ca nhan, tuc phong cach rieng, cang noi bat bay nhieu. Nguon goc cua sang tao ca nhan co the la nhung mac cam au thoi, nhung chan thuong tam ly, hoan canh gia dinh hoac moi truong song cong voi su no luc cua ban than.

Trong Mat tho, sau khi da phac ve phong cach chung cua Tho Moi, toi da co gang chi ra phong cach rieng cua tung thi nhan. The Lu, nguoi khoi dau cho dong tho lang man, nghieng ve khang dinh con nguoi ca nhan do thi hien dai ket tinh o nguoi nghe si. Tho ong xoay quanh cai dinh nghia Toi la + cay dan muon dieu (nguoi lu hanh, khach tinh si, khach chinh phu, mot chang ky khoi...). Xuan Dieu bi am anh boi thoi gian. Thoi gian voi Xuan Dieu la phoi pha, la tan ua, boi vay ong luon luon muon chien thang thoi gian. Voi vang la phong cach cua thi nhan. Huy Can, trai lai, luc nao cung cham rai, di ma nhu dung, chan dang buoc bong e de dung lai, boi thi nhan nhin nhan moi su bang con mat khong gian. Con tho Nguyen Binh thuc su la tieng dap cua nguoi lai do giua nong thon va thanh thi, giua qua khu va hien tai, giua khong gian va thoi gian. Cung vay, Vu Hoang Chuong di tim dao nguyen lai lac vao nhung thien duong nhan tao. Dinh Hung kien truc chiem bao... Moi nha tho deu duoc toi dong vao mot tieu ngu nhu mot thu to tem de nhan dien. Nhung nhung dinh danh do chua han da phai la phong cach cua nha tho. Hoac neu la phong cach thi no chua duoc xay dung tu nhung co so lech chuan ngon ngu hoc. Co the, luc viet Mat tho, toi con chua nhan thuc duoc sau sac van de phong cach hoc hoac la cach trinh bay nghe si cua tac pham khien nguoi doc co cam tuong la nhu vay?

Loi trinh bay khoa hoc ve sau duoc toi thuc hien khi tim hieu phong cach tho Ho Xuan Huong trong cuon Ho Xuan Huong hoai niem phon thuc (10). Khi nghien cuu phong cach Ba Chua Tho Nom toi thay cach hieu ve phong cach tho nu si cua cac nha nghien cuu tien khu con qua le thuoc vao cong thuc noi tieng cua Buffon (Phong cach chinh la con nguoi), nen da lan lon phong cach tac gia va tac pham. Boi the, toi tro lai van de nghien cuu phong cach tho ba voi mot huong di khac: di tim su lech chuan ngon ngu.

Lay khoang 30 bai tho (trong so hon 50) duoc coi la dang tin cay hon ca cua Ho Xuan Huong, roi tien hanh thong ke tan so su dung cac tu loai cua nu si, toi nhan thay: tho Ho Xuan Huong su dung rat nhieu dong tu chi hanh dong nhu xien ngang, dam toac, tung he, suong gieo, gio thoc...; nhung hinh dung tu, chu yeu la tinh tu chi pham chat va trang tu chi muc do nhu cau trang phau phau, nuoc trong leo leo, cua son do loet, lun phun moc, le te lach...; nhung tu van ma goi nghia nhu lenh, denh, ghenh, benh, tenh voi van ENH goi len su bat on, de vo, mom, lom, khom, khom, dom voi van OM goi tinh trang go bo, buc boi. Nhung tro choi chu tai tinh nhu o bai Khoc Tong Coc thi trong 27 chu co den 5 chu chi nhung con vat cung loai coc: (chau) chang, (nhai) ben, nong noc, (chau) chuoc, con Bon ba lang khoc chong thi dung toan nhung tu chi ten cac vi thuoc, hanh vi bao che ma van con co nghia thu hai nhu cam thao, que chi, tran bi, thach nhu, quy than, lien nhuc, sao, tam...; nhung noi lai du 36 kieu nhu deo da, lon leo, trai (chai) gio...; nhung tu lay ba nhu hom hom hom...

Neu coi phong cach nay la mot lech chuan thi phai tim cho ra mot cai chuan de so sanh nham lam noi bat su doc dao cua no. Chuan tu nhien cua moi nha tho la ngon ngu chung cua thoi anh ta song. Nhung voi tinh trang phat trien cua nganh lich su tieng Viet hien nay chua the cung cap cho ta nhung hieu biet can thiet ve ngon ngu thoi dai Ho Xuan Huong. Su khong dong hanh nay cua cac nganh khoa hoc ke can khien toi phai di tim mot chuan khac. Do la tho Ba Huyen Thanh Quan, nguoi co it nhat la ba cung voi Ho Xuan Huong (cung song mot thoi dai, cung o Thang Long, cung la dan ba, cung lam tho nom Duong luat) de trong nhung tuong dong ay ma tim duoc khac biet. Cung bang phuong phap thong ke tim tan so su dung ngon ngu cho thay: tho Ba Huyen dung rat nhieu danh tu, ma lai danh tu Han Viet. Su khac han nhau ve phong cach tho cua hai nu si nay, mot mat lam noi bat su doc dao cua phong cach Xuan Huong voi tu cach la mot lech chuan so voi Thanh Quan, mat khac co the dung phong cach Xuan Huong nhu mot tieu chi de sang loc chinh tho ba. Bai nao xua nay van con nam trong vong ton nghi nay dap ung duoc phan lon nhung net phong cach noi tren thi co the coi la con de dich thuc cua nu si. Tuy nhien, phong cach ngon ngu bao gio cung chi la mot khoi diem de di den phong cach nghe thuat la muc dich cua phe binh van hoc. Nhung, can noi them la, trong phe binh phong cach hoc thi nhieu khi diem dau va diem cuoi lai gap nhau. Boi vay, nha phe binh van hoc can phai tien them mot buoc nua la truy tim goc re sau xa cua phong cach nay.

Lam tho bang cac danh tu, nhat la danh tu Han - Viet, Ba Huyen Thanh Quan da tao dung nen mot the gioi nghe thuat rieng cua minh, trong do noi tam thong nhat voi ngoai gioi, con nguoi hoa minh vao vu tru. De dat duoc su nhat the hoa nay, cac yeu to xay dung nen no phai gat bot nhung khac biet be ngoai de xich lai gan nhau trong mot ban chat chung. Boi vay, vat lieu tot nhat de xay dung the gioi nghe thuat do la nhung danh tu truu tuong, khai quat nhu cuoc hy truong, vien pho, co thon, noi han on, noi tang thuong... Mot thu ngon ngu khong chay theo su vat ma thong nhat su vat bang tu tuong. Do la ngon ngu cua quan he chu khong phai ngon ngu cua con chu.

Nguoi lua chon kieu ngon ngu nay la nguoi khong chu y den be ngoai su vat, mau sac va am thanh cua doi song. Nguoi khong con hung thu huong thu cuoc doi. Thanh Quan la nguoi nhu vay. Ba thich chiem nghiem cuoc song va y nghia cua doi nguoi. Cuoc song trong tho ba khong con duoc nhin bang tuc nhan, ma bang tam nhan, nghia la nhin su vat voi mot khoang cach. Do la khoang cach do lang kinh cua anh chieu ta (bong ac ta, bong hoang hon...) dua lai. Boi vay, canh vat trong tho Thanh Quan khong phai la canh thuc (du ba co viet ve mot cai Deo Ngang cu the di nua!), ma la mot phong canh noi tam. Tho Thanh Quan co khoang cach voi hien tai vi qua khu khong mat di, qua khu van hien dien. Qua khu tro thanh hon canh vat, dung hon mang lai cho canh vat mot thu hon: Dau xua xe ngua hon thu thao. Su hoai co trong tho Thanh Quan khong phai la su niu keo di vang ma la y thuc ve su co mat cua di vang trong hien tai.

Nguoc lai, viec su dung nhieu dong tu chi hanh dong va tinh tu chi pham chat va trang tu chi muc do chung to Xuan Huong rat chu y den be ngoai su vat. Voi ba danh tu (tuc y niem, ban chat cua su vat) khong du, ma cung khong can thiet, nen phai co tinh tu de mieu ta nhung sac thai muon hinh muon ve cua doi song, phai co dong tu de chi su hoat dong cua muon vat, nhat la su tuong tac giua chung. Boi vay, the gioi tho Xuan Huong day mau sac, am thanh, hinh khoi, anh sang nhu trong hoi he dan gian nao nhiet. Con nguoi song trong bau khong khi ay deu cang mo cac giac quan de cam thu doi song, mot doi song duoc day den cuc han. Nguyen nhan sau xa cua su cuc ta mang tinh hoi he nay la o tin nguong phon thuc.

Tho Ho Xuan Huong, nhu vay, la tho ca ngoi su song, tan huong doi song trong phut giay hien tai. Ba khong co nhung ban khoan ve y nghia cua cuoc song nhu Thanh Quan, boi chinh ba la hien than cua su song. Neu co chi chut ban khoan, tuc gian thi hoac do Xuan Huong con duoc huong thu doi song qua it, chua da, hoac do cuoc song, su song con gap nhieu can tro. Trong Xuan Huong van con nguyen ven cai quan niem so thuy ve cuoc song tu no, cuoc song nhu mot chinh the. Nhung dau buon, chet choc, sinh no, cuoi xin, chia ly... chi la tam thoi, la giai doan, la bieu hien cu the, con ban than doi song thi vinh hang, truong cuu nhu tinh yeu, nhu non song, nhu vu tru.

Ho Xuan Huong la nguoi chuyen tho Duong luat. Ky thuat (van, niem, luat, doi...) tho ba rat chinh. Nhung phong cach tho Ho Xuan Huong, tieng noi ca nhan manh me cua ba, da pha vo phong cach chung cua the loai tho nay de tao ra mot loai Duong luat moi, cua Ho Xuan Huong.

Tho Duong, ma o Viet Nam tieu bieu la tho Thanh Quan, la hoa dieu cua su thong nhat giua con nguoi va vu tru, giua noi tam va ngoai gioi. Trong tho Duong, the gioi la mot, chan ly la mot, cai dep la mot, boi no gat het nhung di biet, nhung vong niem, tap niem de dat toi chinh niem, cai mot. Su thong nhat, nhu vay, la ban chat cua tho Duong. Bai tho Duong la mot he thong niem, luat, van, doi het suc chat che; tam cau phan bo thanh cac cap de, thuc, luan, ket cung het suc hai hoa, trang trong, thuan nhat vua khep mo ca ve y nghia, am thanh, chu viet.

Ho Xuan Huong mot mat giu nguyen phan cung cua the loai nham dam bao duoc su hai hoa, can doi nhu mot thu nhac nen, mau nen de, mat khac, dua ngon ngu ca nhan cua minh vao pho dien su bien tau ca am thanh lan mau sac. O nhung cau thuc va luan, ba triet de loi dung nhung cap tu ung doi nhau nhu trai / gai (Trai du goi hac khom khom cat, Gai uon lung ong ngua ngua long), tren / duoi (Tung tren tuyet diem pho dau bac, Thot duoi suong pha duom ma hong), trong / ngoai, chanh ra / khep lai... de goi den nhung doi lap duc / cai, nam / nu, am / duong nham tao nghia lap lung hai mat. Cau tho Xuan Huong, khac voi cau phan doan cua tho Duong chinh hieu, lai la cau mieu ta, tran thuat. No cung la cau chinh doi, khong chi doi ve nghia, ve tu loai, bang trac, ma ca ve nhip dieu. Mot thu nhip dieu vua song hanh vua doi dung nhau nhu vay chinh la nhip dieu cua con nguoi dang thuc hanh cai nghi thuc de sinh ra muon vat.

Nhu vay, Ho Xuan Huong khong chi Viet hoa, hoan thien the tho nay, ma quan trong hon con lam moi. Viec thi nhan dua vao cai cau truc da hoan chinh cua no nhung yeu to ngoai biet, nhung nghich am di chat ma khong lam sup do the loai, nguoc lai con mang lai mot chat luong moi. Su phi doi xung, su bat hai hoa do khong lam giam sut an tuong tham my, ma hinh nhu khoai tra con duoc gia tang vi su mat hai hoa cuc bo nay nhanh chong bi xoa di nhuong cho cho mot hai hoa lon, mang tinh tong the. Boi le, o moi bai tho cua Xuan Huong, dang sau cai y nghia tam linh, tin nguong phon thuc, dang sau con nguoi xa hoi chinh la con nguoi vu tru, ma cam quan vu tru la nhan vat chinh cua Duong thi.

Phong cach Ho Xuan Huong, nhu vay, la mot su lech chuan hoan toan so voi phong cach Thanh Quan noi rieng va toan bo phong cach Duong thi noi chung. Cach su dung ngon ngu ca khia nay cua nu si nham chong lai nhung phep tac gia tao cat xen doi song tu nhien cua mot xa hoi tieu nong dang bi Nho giao hoa nang ne. Boi the, Tan Da moi goi tho ba la trong tho co quy (Thi trung huu quy), con nguoi doi thi ton vinh thu tho quy nay: Tho thanh tho tien doi van co, Tung hoanh tho quy hiem hoi thay. Lam duoc tho quy, Ho Xuan Huong da lam duoc dieu ma tuong nhu khong the lam duoc: cai khong the da tro thanh co the. Truoc ba, khong ai da danh. Sau ba han cung se khong ai. Boi, muon lam duoc nhu ba thi phai tren co so mot tin nguong phon thuc da tro thanh cai nhin nghe thuat ve the gioi.

Tom lai, phe binh phong cach mot tac pham hoac mot nha van chi bang mot vai nhan xet, thi da co nhieu. Nhung phuong phap phe binh phong cach hoc thi hay con la mot con duong dang duoc khai pha. Va di tren con duong nay, lu khach khong chi phai bo lai dang sau cac trang bi cu, ma con phai hoc hoi va su dung nhung cong cu moi. Dac biet la nhung thay doi quan niem ve tac pham van chuong, ve ngon ngu van chuong, ve phong cach tac pham, tac gia va thoi dai. Va, quan trong hon, sau khi da mo ta duoc phong cach nhu the nao thi phai ly giai tai sao lai co phong cach ay tu cai nhin nghe thuat va cai nhin the gioi cua nha van.

Chua Thay, 5/2004
----------------------
Chu thich:

(9) Do Lai Thuy, Con mat tho (phe binh phong cach tho moi), Nxb Lao dong, 1992, 1994, Giao duc 1997, Van hoa thong tin, 2000 (doi ten la Mat tho).

(10) Do Lai Thuy, Mot phong cach ca khia, trong sach Ho Xuan Huong hoai niem phon thuc, Nxb Van hoa thong tin, Ha Noi, 1999.