Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/148964/21072007.aspx

Tat noi lap va cach khac phuc
Loi noi la dac diem rieng cua loai nguoi. Khi ta bat dau noi, co nhung kich thich tac dong vao cac bo phan cam thu cua luoi, moi, ma va thanh quan. Cac kich thich do theo co quan phan tich loi noi den te bao vo nao, vung phan tich van dong cua loi noi (vung Broca). Khi cac bo phan nay van dong khong hoan hao, khong phoi hop duoc that tot voi nhau thi loi noi phat ra se kho khan va sinh ra tat noi lap.

Broca vung trung tam ngon ngu

Nao cua cac loai vat khong co vung Broca. Con loai vuon nguoi nho co lao dong ma co duoc ngon ngu, chinh nho dieu do ma nao vuon dan dan tro thanh nao nguoi (co vung Broca). Nam 1861, nha ngoai khoa nguoi Phap la ong Broca theo doi mot nguoi suot doi khong noi duoc va mo tu thi benh nhan do sau khi benh nhan chet. Broca viet mot benh an day du, chinh xac. Va benh an do la tai lieu dau tien ve chuc nang rieng biet cua mot khu vuc nho tren vo nao nguoi. Khu vuc do la khu vuc loi noi. De ghi nho cong lao, ve sau nguoi ta goi vung do la “khu vuc Broca” - tuc la vung hoi tran so 3 phia ban cau nao ben trai. Va benh khong noi duoc con goi la benh mat loi cua Broca.

Vung ngon ngu cua nao khong hoan hao se dan den tat noi lap. (Anh: Lemoyne.edu)

Khi ta phat am, cung mot luc voi nhung xung dong than kinh di den vung Broca, con co nhung kich thich thinh giac cua loi noi, nhung kich thich thi giac, cam giac ban the... cua nguoi noi va kich thich vat the ma loi noi dai dien. Loi noi vo cung quan trong, no la tin hieu cua nhung kich thich cu the, co tac dung xay dung tu tuong tuc la giup nao bo hinh thanh tu duy xay dung nhan thuc.

O loai vat, ke ca loai linh truong do chua co vung Broca nen chung chi nhan thuc duoc nhung cai gi chung cam giac duoc. Loi noi cua nguoi va tieng keu cua dong vat khong the so sanh voi nhau duoc, vi hai thu am thanh nay khac xa nhau ve chat cung nhu ve luong.

Nguyen nhan noi lap

Tat noi lap la mot chung roi loan trong cac dien dat loi noi. Thi du dang le noi: “Con di an com day” thi cau do se thanh “Co...co...con... dia...an...an co...com day”. Va nhieu cau khac cung bi noi lap tuong tu. Tat noi lap thuong xuat hien o cac em trai nhieu gap 3 lan so voi em gai. Ngoai tat noi lap ra, tre hoan toan binh thuong, van hieu duoc loi nguoi khac noi, van hoc hanh duoc. Dang bat thuong nay co the phat trien trong giai doan bat dau tap noi, trong giai doan nay nhieu tre em thuong co tat noi lap. Khoang 5%-10% tre thuong bi tat nay khi moi nhap hoc va khoang 1% tre sau tuoi day thi bi tat noi lap dai dang.

Ve nguyen nhan noi lap con chua that ro rang, boi vay con co nhung y kien khac nhau:

- Do chan thuong o tre so sinh: Mot so nguoi cho rang trong truong hop de kho phai dung forceps cap vao dau thai nhi de loi ra khoi bung me. Hoac voi tre nho bi nga va dau vao vat cung gay ton thuong vung Broca.

- Do mac benh: Cung co nghi van cho rang khi thai nghen, san phu mac mot benh nao do co the truyen duoc cho thai va benh do da gay ton thuong cho nao trong do co trung tam ngon ngu cua thai nhi. Hoac tre nho mac phai mot benh o nao hoac mang nao (nhu viem nao, viem mang nao) sau khi dieu tri khoi da de lai ty vet nao do o trung tam ngon ngu.

- Khung hoang tinh cam: Mot so nha khoa hoc lai cho rang do khung hoang tinh cam, chang han mot cu soc, hoac mot chuyen nao do thoi tho au xay ra co kha nang lam cho tre mac tat noi lap. Nhung di tat tam ly xa hoi nay theo thoi gian tro thanh thoi quen.

Tre em bi khung hoang tam ly co the dan den tat noi lap. (Anh: abc.net.au)

- Doan tach roi tren vo nao ngan tin hieu luu thong: Gan day nhat, mot nhom cac nha khoa hoc thuoc cac truong dai hoc Hamburg va Gottingen (CHLB Duc) da nghien cuu qua ky thuat chup cong huong tu cua nao 15 nguoi bi tat noi lap, so sanh voi nao cua 15 nguoi noi binh thuong va rut ra nhan xet: O nhung nguoi noi lap co nhung doan tach roi vo nao ngan nhung tin hieu luu thong binh thuong giua cac khu vuc trong vung kiem soat ngon ngu, hau qua la noi lap, khong the noi chuyen luu loat.

Khac phuc nhu the nao?

Nhieu nguoi tin tuong rang co the khac phuc duoc tat noi lap bang nhung phuong phap sau:

- Tang cuong ren luyen ky nang noi: Viec nay co the lam tai gia dinh, kien nhan lam thuong xuyen, lau dai. Moi ngay de 40-60 phut cho tre tap doc va tap noi. Tap doc mot bai van (moi dau cho doc bai ngan), doc thong tha ro tung chu, nhung phai doc cho luu loat. Neu tre lap bap ngac ngu thi cho doc lai. Cu the cho den khi ca bai van duoc doc tron tru, luu loat. doc di doc lai cho toi khi tre thuoc long, gap sach van doc duoc. Moi ngay chi can mot bai. Sau mot thoi gian thi cho tre tap doc bai dai hon, roi dan dan doc bai dai hon nua.

Ve tap noi, moi buoi hay ra cho tre mot cau hoi ngan va luyen tra loi cho luu loat. Neu tra loi ma noi lap, thi cho tre noi lai cau do. Noi cho that ro rang, noi di noi lai cho toi khi luu loat moi thoi va lai tiep tuc sang cau hoi khac.

Cac bai tap doc va cac cau hoi thoat dau phai ngan va don gian, khong lam tre met oc. De cac buoi ren luyen khoi buon chan, thinh thoang cho tre tap doc cac mau chuyen cuoi va hoi cac cau hoi vui. Neu kien nhan duy tri luyen tap duoc thuong xuyen thi ket qua se tot dep.

- Su dung phuong phap hien dai: Mot so nha khoa hoc CHLB Duc da nghien cuu thuc hien mot chuong trinh may vi tinh (goi tat CP) dat ten la “bac si luu loat” de chua tat noi lap. Phuong phap nay dua tren nguyen tac: du khong the chua duoc nguyen nhan noi lap, benh nhan van hoan thien tot kha nang noi luu loat nho tap luyen lien tuc. Nguoi co tat noi lap noi cac cum tu dac biet vao mot micro noi voi may vi tinh, tang giam giong noi trong gioi han thoi gian quy dinh. “Bac si luu loat” se ghi nhan cac loi sai trong phan phat am, nhan giong, hoi tho cua nguoi doc va lap ho so. Dieu nay cho phep moi benh nhan tu chung kien sai sot cua minh, lam lai lan nua...

Tien si y hoc Gudenberg cung voi giao su tam ly Harald Euler (Truong dai hoc Kassel) da thu nghiem tren 23 nguoi noi lap, ho duoc hoc qua khoa dac biet 3 tuan, sau do luyen tap tai nha. Nhung ket qua cho thay, ngay ca voi nhung nguoi noi lap nghiem trong van tien bo dang ke, ho noi luu loat hon va mot so loi noi lap hau nhu khong dang ke.

BS. Vu Huong Van