Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://60s.com.vn/index/2005138/13032009.aspx

Van de van ban cua truyen ngan 'Chu nguoi tu tu'

Ha Thi Thanh Van

Truyen ngan "Chu nguoi tu tu" cua Nguyen Tuan dang lan dau tien tren tap chi Tao Dan so 29 nam 1939, voi ten goi "Giong chu cuoi cung". Sach giao khoa Ngu van 11 hien nay su dung van ban trich tu tap "Vang bong mot thoi", xuat ban nam 1940. Giua hai ban in nay, co su khac biet kha lon.

Rat tiec, sach giao vien va cac sach tham khao khac chua chu y dung muc den su khac biet nay. Chung toi thay can thiet phai nghien cuu Chu nguoi tu tu tuc goc do van ban hoc. Vi cong viec nay se cap them cho ban doc mot huong thuong thuc van tai cung su ki khu cua Nguyen Tuan. Dung hon chung toi se ke ra nhieu can cu chung to Nguyen Tuan khong chi bo sung hoac sua doi mot so cau chu, ma thuc chat tac gia da viet lai tac pham Giong chu cuoi cung cua minh [1].

So sanh hai van ban, chung toi nhan thay co may su khac biet sau day:

1. Ve ten truyen

Ten goi Chu nguoi tu tu xuat hien lan dau tien nam 1940, do chinh Nguyen Tuan dat. Nam 1982 tuyen tap Nguyen Tuan ra doi, ten goi Chu nguoi tu tu van duoc giu nguyen. Vay su khac biet giua nhan de cua ban in dau tien voi cac ban in sau do da tro thanh su thuc khong the phu nhan duoc. Van de con lai o cho: chung khac nhau ra sao va co y nghia gi?  

Toi thay, su khac biet giua Giong chu cuoi cung voi Chu nguoi tu tu khong chi gian don ve mat cau chu, ma chu yeu o cach the hien.

Nhan de dau tien dam tinh bao chi va nghieng ve thong tin. Nhan de thu hai thien ve boc lo quan niem. Nhan de thu nhat don trong tam vao “chu”, “chu” tro thanh su kien; nhan de thu hai chu y den quan he giua chu va nguoi, giua chu va canh. Dat nhan de thu nhat, Nguyen Tuan nhan manh vao tinh chat cua su kien, dat nhan de thu hai, Nguyen Tuan to dam yeu to hoan canh. Moi nhan de co mot ve dep rieng, xet tren phuong dien nghia.

2. Ve cot truyen

Khi so sanh hai van ban vua neu, chung toi thay o van ban Chu nguoi tu tu, Nguyen Tuan da luoc di rat nhieu tinh tiet, su kien.

Chang han, o van ban Giong chu cuoi cung co doan “Nguoi ngoi day, dau da diem hoa ram, rau da nga mau. Nhung duong nhan nheo cua mot bo mat kho so, bay gio da bien di dau. O day, bay gio chi la mat nuoc ao xuan. Binh lang, kin dao va em nhe. O day, trong giay lat lai lap loe chut anh sang cua con tam con thom sach. Nguoi ta phai lay lam la hoi tai sao nguc quan lai khong co mot cai dau trau, mot cai tran doi va mot cai mat khi. Trong the gioi Khuyen Ung, Khuyen Phe, cai bo mat quac thuoc, nhe nhom kia thuc la mot su la lung. Su la lung do, trong bon quan lai, nguoi be tren khong chiu duoc va ke ty tieu cung khong chiu duoc”. Nhung den ban Chu nguoi tu tu, Nguyen Tuan chi giu lai ba cau: “ Nguoi ngoi day, dau da diem hoa ram, rau da nga mau. Nhung duong nhan cua mot bo mat tu lu, bay gio da bien mat. O day chi con la mat nuoc ao xuan, bang lang kin dao va em nhe”. Ro rang, Nguyen Tuan da bo hai tinh tiet: dao dong noi tam va doi thoai tu tuong de lam noi bat ngoai hinh cung tam trang hien thoi cua nguc quan.

Van ban Giong chu cuoi cung khai thac thai do cua nguoi be tren va ke ty tieu truoc ve mat la lung cua vien quan nguc. Con van ban Chu nguoi tu tu thi khong xet toi nhung phuong dien do.

Them vi du nua. O van ban Giong chu cuoi cung, sau khi nguc quan hoi Huan Cao: “Ngai muon gi xin cho biet”, nguoi ke chuyen lien binh gia de giai thich hanh dong tra loi cua ong Huan. Qua su binh gia cua nguoi ke chuyen, ta thay Huan Cao co khau khi cua nhan vat Tu Hai, va giong van Nguyen Tuan gan voi giong Truyen Kieu: “Ong Huan Cao la nguoi khong chiu giam minh trong le thoi hien tai cua mot trieu chinh; chi ong la muon vay vung, muon rach son ha ra lam hai nua va dung rieng bo coi minh o mot goc troi.... Duoi mat ong Huan, con co ai la dang ke nua”. Den Chu nguoi tu tu thi doan binh gia ay khong con. Toi xem viec sua van cua Nguyen Tuan lan nay rat hop li. Vi khi bo doan van co tinh chat sao mon kieu do di, mach van se do lo, ma noi dung cuoc doi thoai cung noi bat hon.

Cung voi viec luoc di mot so su kien, o van ban Chu nguoi tu tu chung toi con thay Nguyen Tuan da them rat nhieu tinh tiet moi. Vi du, o Giong chu cuoi cung tac gia viet: “de mai ta do y tu han xem sao”, nhung den Chu nguoi tu tu thi lai thanh “de mai ta do y tu lan nua xem sao roi se lieu”. Toi nghi cho nay Nguyen Tuan da chung to duoc su tinh te. Boi vi qua su lap lai cua su kien, Nguyen Tuan da lam noi bat duc tinh kien nhan cung tam long thiet tha cua nguc quan.

Giong chu cuoi cung viet: “…tu hom ay, com ruou lai van dua den deu deu va co phan hau hon truoc nua…”. Chu nguoi tu tu giua nguyen doan ay nhung bo sung them mot chi tiet nua: “… tu hom ay, com ruou lai van dua den deu deu va co phan hau hon truoc, duy chi co y la khong de chan vao buong giam ong Huan”. Doc nhanh thi thay su bo sung nay khong may quan trong. Nhung neu ngam ki, se vo le nguoi ke rat quan tam toi thai do va hanh ung xu cua nguc quan truoc loi le khinh bac den dieu cua ong Huan. Nguoi ke tai hien ket qua tac dong cua cau noi duom ve ngang tang kia cung de cu the hoa cai uy rieng o nhan vat Huan Cao vay.

Doan khac, Giong chu cuoi cung ghi: “Trong de lao, ngay dem cua tu tu doi phut cuoi cung van dai nhu nghin nam o ngoai”. Van ban Chu nguoi tu tu them: “Trong de lao, ngay dem cua tu tu doi phut cuoi cung, dung nhu loi tho xua, van dang dang nhu nghin nam o ngoai”. Chi tiet “tho xua” gop phan tao nen khong khi co kinh, vang bong cho truyen. Con tu “dang dang” thi lai ganh vac nhiem vu thoi gian hoa tam trang nhan vat.

Chung toi thay van ban Chu nguoi tu tu to dam ve dep va gia tri cua chu Huan Cao. Hon nua lai chu y ta buc tranh chu do trong tuong quan voi tinh cach cua nhan vat. Doan in nghieng sau the hien ro dieu do: “Biet doc vo sach thanh hien, tu nhung ngay nao, cai so nguyen cua vien quan coi nguc nay la co mot ngay kia duoc treo o nha rieng minh mot doi cau doi do tay ong Huan Cao viet. Chu ong Huan Cao dep lam, vuong lam. Tinh ong Huan Cao von khoanh, tru cho tri ki, ong it chiu cho chu. Co duoc chu ong Huan ma treo la co mot vat bau tren doi. Vien quan nguc kho tam nhat la co mot ong Huan Cao trong tay minh, duoi quyen minh ma khong biet lam the nao ma xin duoc chu…”

Giong chu cuoi cung khong li tuong hoa nhan vat bang cach tren, ma chi tap trung ta so nguyen va tam trang cua vien quan nguc. Thu doc lai doan van ban dau: “ Biet doc vo sach thanh hien, tu nhung ngay nao, cai so nguyen cua vien quan nguc nay la co mot ngay kia duoc treo o nha rieng minh mot doi cau doi do tay ong Huan Cao viet. Y kho tam nhat la co mot ong Huan Cao trong tay, duoi quyen minh ma khong biet lam the nao ma xin duoc chu”. Qua day ta thay, Nguyen Tuan ngay cang cham chut cho nhan vat chinh. Ong da lam dep nhan vat cua minh bang cach ghi lai an tuong ve net chu va bang thu phap co phan cuong dieu. Toi xem cai dieu da hay cai duyen rieng cua Nguyen Tuan phan nao da toat len tu van cach luon day moi su vat, su viec den gioi han tot cung cua no.

 Ban dau Nguyen Tuan viet:

“O day lan lon, Ta khuyen thay Quan nen thay nghe di. Cho nay khong phai la noi de treo mot buc lua trang treo voi nhung net chu ro rang nhu the. Thoi muc, kiem duoc o dau ma tot the. Thay co thay mui thom o chau muc boc len khong? Ta khuyen thay Quan nen tim ve nha que ma choi chu. O day, kho giu thien lien cho lanh manh.

Nguc quan cam dong, vai ten tu mot vai va noi mot cau ma giong nuoc mat ri vao ke mieng lam cho nghen ngao:

- Xin bai linh

Vien quan nguc nhin mat chu kho lan lan. Y sung suong vi giu duoc giong chu quy.

Y tu nhu: “Tat ca nghe nghiep ta, va co le ca doi ta nua, lai chi o cho xin duoc chut ki niem nay”.

Nhung, mot tinh buon menh mong da len vao long sung suong cua quan nguc…

…It hom nua…phap truong trong Kinh…”

(Giong chu cuoi cung) [2]

Ve sau ong sua chua kha nhieu chi tiet. Xin lay vi du:

“O day lan lon. Ta khuyen thay Quan nen thay chon o di. Cho nay khong phai la noi treo mot buc lua trang voi nhung net chu vuong tuoi tan no noi len nhung cai hoai bao tung hoanh cua mot doi con nguoi. Thoi muc, thay mua o dau ma tot va thom qua. Thay co thay mui tho o chau muc boc len khong?...Toi bao thuc day, thay Quan nen tim ve nha que ma o, thay hay thoat khoi cai nghe nay di da, roi hay nghi den chuyen choi chu. O day kho giu thien luong cho lanh vung va roi cung den nhem nhuoc mat cai doi luong thien di.

Lua dom chay rung ruc, lua rung xuong nen dat am phong giam, tan lua tat nghe xeo xeo.

Ba nguoi nhin buc cham, roi lai nhin nhau

Nguc quan cam dong, vai nguoi tu mot vai, chap tay noi mot cau ma dong nuoc mat ri vao ke mieng lam cho nghen ngao: “Ke me muoi nay xin bai linh”

(Chu nguoi tu tu) [3]

 Toi cho Nguyen Tuan cao tay khi quyet dinh sua chu “nghe” thanh “chon o”. Vi rang chu sau duoc ong lua chon hay hon, thu vi hon chu truoc. Noi cach khac, chu truoc kem tinh khai quat hon chu sau, ham y cung nong hon chu sau. Chang han, chu “nghe” mang y nghia cu the, nhung chu “chon o” dat trong van canh Chu nguoi tu tu, lai co tinh chat bieu trung ro ret. Truong hop tu “kiem duoc” va “mua duoc”, hay giua tu “tot the” voi “tot va thom qua” cung vay. Chung khac nhau ve y tu, lan nhac am.

O tren chung toi da chi ra: khi sua chua Giong chu cuoi cung Nguyen Tuan ua ta net chu, va dam to gia tri cua chu. Den day chung toi xin noi them, Nguyen Tuan con quan tam den noi dung tu tuong cua buc tranh chu. O Giong chu cuoi cung, sau khi de Huan Cao khuyen quan nguc, nguoi ke chuyen khong con ta canh xung quanh nua. Trai lai, khi viet Chu nguoi tu tu, Nguyen Tuan lai ta canh lua chay, va “canh vo ngon” giua ba nhan vat. Chu nguoi tu tu ket thuc khi nguc quan ngung loi. Giong chu cuoi cung thi tiep tuc mieu thuat tam trang va suy tu cua nhan vat ay.

3. Ve tam trang, tinh cach nhan vat

Truyen Chu nguoi tu tu phuc che khong khi co kinh cua mot thoi con vang bong bang ky thuat hien dai. Ky thuat ay bieu hien ro nhat o su phan tich tam ly nhan vat. Ve mat nay, toi xin luu y them, neu theo doi tam trang va tinh cach cua tung nhan vat trong truyen thi chac chan chung ta se co them mot can cu nua de hieu rang Nguyen Tuan da viet lai ve co ban mot so doan trong Giong chu cuoi cung.

Ngoai nhung doan van the hien tinh cach nhan vat da dan o tren. Duoi day chung toi se ban them mot so vi du khac.

Thu nhat: ve tinh cach vien quan coi nguc

Giong chu cuoi cung viet: “toi nghi ma them toi nghiep”. Chu nguoi tu tu sua khac di mot chut: “toi nghi ma thay tieng tiec”. Hoac “Nguc quan ngoi bop thai duong mot cach ban khoan” duoc sua thanh “Nguc quan ban khoan ngoi bop thai duong”. Khong can phai phan tich nhieu cung du thay Nguyen Tuan da thay doi cau truc cau van, ma vi the nen y nghia cua no cung bien doi. Toi nghi cau van sau vua chac, gon vua ro y hon cau van truoc.

Chu nguoi tu tu chi viet: “Nhung duong nhan nheo cua mot bo mat tu lu, bay gio da bien mat han”. Nhung Giong chu cuoi cung da ta khac va co phan ky hon: “Nhung duong nhan nheo cua mot bo mat kho so, bay gio da bien di dau. O day, trong giay lat lai lap loe chut anh sang cua con tam con thom sach”.

O Giong chu cuoi cung quan nguc noi voi Huan Cao bang giong dieu vua nha nhan, kieng ne, vua ung ho e de: “Mien la ngai dung lam qua. So den tai linh trang ho biet, thi phien luy rieng cho toi. Vay ngai muon gi xin cho biet. Toi se lieu”. Con o Chu nguoi tu tu, nguc quan da biet suy nghi va noi nang can than hon: “Mien la ngai giu kin cho. So den tai linh trang ho biet, thi phien luy rieng cho toi nhieu lam. Vay ngai muon gi xin cho biet. Toi se co gang chu tat”.

Chu nguoi tu tu quan tam trau chuot loi noi, dieu noi cua nguc quan, nen can nhac chon chu chinh xac, ngan gon, chang han: “khi nghe xong cau tra loi, y chi le phep lui ra voi mot cau: xin linh y”. Giong chu cuoi cung thi da chon cach dien dat khac de dien cai thai do ung xu ha minh cua vien quan coi nguc: “…y chi nha nhan lui ra voi mot cau: toi xin linh y”. Hai chu “le phep” lam noi bat thai do kinh trong, con hai chu “nha nhan” lam sang to thai do ton trong. “Le phep” nghieng ve pham tru dao duc. “Nha nhan” chu yeu the hien thai do ung xu cua ca nhan.

Trong Chu nguoi tu tu, nguc quan “khum num cat nhung dong tien kem danh dau o vuong” moi khi nguoi tu viet xong mot chu; con o Giong chu cuoi cung, nguc quan “lai im lang cat nhung dong tien” do. O Chu nguoi tu tu, sau khi nghe loi dan do cua ong Huan, nguc quan chi chap tay vai va noi mot cau nghen ngao. Con o Giong chu cuoi cung vien quan nguc da cham chu xem mat chu. Y cam thay sung suong vi thay minh da xin duoc chut ky niem.

Thu hai: ve tinh cach nhan vat thay tho lai

Nhan vat thay tho lai o Giong chu cuoi cung duoc ke bang giong van chan chat den vung ve: nghe xong chuyen cam dong cua nguc quan, thay tho lai noi “Da bam ngai cu yen tam da co toi” roi u te chay xuong phia trai giam ong Huan. Thay dam cua thum thum, hot ho hot hai ke cho tu tu nghe ro noi long vien quan nguc va bao tin buon luon the cho ong Huan Cao biet viec ve kinh chiu an tu hinh”. Den Chu nguoi tu tu, thay tho lai da rut duoc bai hoc quan trong ve di dung, noi nang: “Thay tho lai cam dong, nghe xong chuyen noi: Da bam, ngai cu yeu tam, da co toi” roi chay ngay xuong phia trai giam ong Huan, dam cua buong giam, hot ho hot hai ke cho tu tu nghe ro noi long vien quan nguc va ngap ngung bao luon cho ong Huan biet viec ve kinh chiu an tu hinh”.

Xem ra, khong phai ngay tu dau Nguyen Tuan da co nhung cau van hay!

Thu ba: ve tinh cach Huan Cao

Giong chu cuoi cung ta the nay: “Huan Cao lanh dam, khong chap, da chuc mui gong nang xuong them da tang, khom minh thuc manh dau thanh gong xuong day danh thuynh mot cai”. Chu nguoi tu tu da chon cach dien dat khac de the hien khi phach cua nhan vat nay: “ Huan Cao lanh lung, chuc mui gong nang, khom minh thuc manh dau thang gong xuong them da tang danh thuynh mot cai”. Mac du sac thai y nghia cua hai chu “lanh dam” va “lanh lung” khac nhau, nhung viec Nguyen Tuan dung tu “lanh lung” de dien ta thai do cua Huan Cao chua chac da hay hon tu “lanh dam”. Boi vi chu “lanh lung” thuong dung de chi ai do thieu tinh cam trong quan he tiep xuc voi nguoi, hoac viec. Nhung tu “lanh dam” thi thien ve y nghia chi nguoi nao do “to ra khong muon quan tam, khong than mat, khong an can, hoac khong co bieu hien tinh cam nao ca”.

Huan Cao trong Giong chu cuoi cung an noi rat doi thuong: “Ong Huan van than nhien nhan ruou thit, coi nhu minh co quyen huong nhung thu thuc pham do… Ta chi muon co mot dieu. La nha nguoi dung quay ray ta nua”. Huan Cao trong Chu nguoi tu tu co khau khi ngang tang hon: “Ong Huan Cao van than nhien nhan ruou thit, coi nhu do la mot viec van lam trong cai hung binh sinh luc chua bi giam cam… Ta chi muon co mot dieu. La nha nguoi dung dat chan vao day nua”.

Huan Cao trong Giong chu cuoi cung chu dong, quyet doan: “nghe xong, mim cuoi”. Huan Cao trong Chu nguoi tu tu thi than trong, va diem dam: “ Huan Cao lang nghi mot lat roi mim cuoi”.

Huan Cao o Giong chu cuoi cung noi nang co doi phan chan phac: “Ta cam cai tam long thanh kinh cua cac nguoi. Nhung Huan Cao o Chu nguoi tu tu thi thich noi chu: “Ta cam cai tam long biet nhon lien tai cua cac nguoi”.

Thu tu: ve thai do cua nguoi ke chuyen

Thai do cua nguoi ke chuyen trong van ban Giong chu cuoi cung co doi chut khac so voi thai do cua nguoi ke chuyen o van ban Chu nguoi tu tu. Dieu nay boc lo ro o cach goi ten nhan vat. Vi du, thay vi goi Huan Cao bang “ten tu”, nguoi ke o Chu nguoi tu tu goi bang “nguoi tu”.

Thu nam: ve thai do cua nhan vat dam dong

Giong chu cuoi cung ke: “May ten linh, khi noi chu “de tam” co y nhac vien quan coi nguc nen tan nhan di, chu con doi gi nua. Hinh nhu ke duoi lai con giuc nguoi tren mau mau lam dieu ac. Nguc quan chi diem dam…Bon linh that vong. Sau ten tu tu hoi ngac nhien ve thai do quan nguc”. Chu nguoi tu tu sua thanh: “May ten linh, khi noi den tieng “de tam” co y nhac vien quan coi nguc con cho doi gi ma khong gio nhung manh khoe hanh ha thuong le ra. Nguc quan ung dung… Bon linh dan ca ra, nhin nhau va khong hieu. Sau ten tu tu cu ngac nhien ve thai do quan nguc”.

4. Ve ket truyen

Ket truyen o van ban Giong chu cuoi cung vua khep lai mot tuyen su kien, vua mo ra nhieu cau chuyen ve loi ung xu cua nhieu nhan vat, chang han: chuyen Huan Cao linh an tu hinh; chuyen nguc quan doi cho o de giu thien luong lanh vung; chuyen thay tho lai co nhan cach cung coi, sang trong nhung lac long giua chon tu nguc. Toi xem cach ket thuc mo o Giong chu cuoi cung vua co kha nang thanh loc tam hon, vua goi cam xuc xot thuong, tiec nuoi.

Cach ket truyen o van ban Chu nguoi tu tu thien ve cuoc gap go cua Huan Cao, nguc quan va thay tho lai. Ho tu cho xa cach, dan den nghi ngo va thuong phai do y nhau, da tien dan den cho hieu nhau, roi quy trong nhau va tro thanh tri am tri ki cua nhau. Doan “Ba nguoi nhin buc cham, roi lai nhin nhau” cho ta thay ro dieu do.

5. Ve dia danh va loi de tu

Van ban Giong chu cuoi cung mieu ta trai giam tinh Doai va thuat loi don cua nguoi dan tinh Doai ve Huan Cao. Trong khi van ban Chu nguoi tu tu lai ta “trai giam tinh Son” va loi don cua nguoi dan tinh nay ve ong Huan.

Van ban Giong chu cuoi cung co loi de tu trich dan tu Truyen co nuoc Nam: “Ngay xua, co mot ten tu tu viet chu dai tu rat tot…”. Loi de tu ay ket hop voi nhung doan giai thoai da tao nen mot khong khi huyen thoai ngay tu mo truyen. The nhung khi viet Chu nguoi tu tu, Nguyen Tuan da bo loi de tu do.

Nam phuong dien ma chung toi xem xet o tren cung voi nhieu doan tac gia dat but sua chua cau chu, da chung minh duoc mot dieu rang: cu Nguyen da viet lai truyen ngan Chu nguoi tu tu. Vay nen, neu noi “tac pham Chu nguoi tu tu in nam 1938 tren tap chi Tao dan, sau do duoc tuyen in trong tap Vang bong mot thoi[4] thi can phai them chu thich, hoac giai thich ro hon nua tren tinh than cua van ban hoc de tranh nhung su ngo nhan dang tiec nao do.

Chung toi thay, Nguyen Tuan noi tieng hay chu. Song khong phai luc nao hoac ngay tu khi chap but ong da dat duoc nhung cau hay, tu dat. Tat nhien, neu khong trai qua mot qua trinh lao dong chu nghiem tuc, lien tuc va ben bi, chac han Nguyen Tuan khong the co duoc mot van ban thu vi den the.

*****

[1] Sach giao khoa va cac sach tham khao khac chua co cai nhin dung dan ve van ban Chu nguoi tu tu. Nguoi ta nham tuong rang: ban dang lan dau tien tren Tao dan va cac ban in sau do van giu nguyen van. Co thay doi di nua thi cung chi rat nho vat, vi du tac gia dat lai nhan de ma tinh than van cu hoac cat di doi cau van cuoi truyen cho y van ham suc hon, kin dao hon. Bang chung la: phan Tieu dan o sach Ngu van 11 moi, va sach chinh ly hop nhat nam 2000, cung loi ban ve xuat xu tac pham Chu nguoi tu tu o cac bai van phan tich khac cung chi ghi ven ven may dong sau: “Truyen ngan Chu nguoi tu tu luc dau co ten Dong chu cuoi cung, in nam 1938 tren tap chi Tao dan, sau do in trong tap truyen Vang bong mot thoi va doi ten thanh Chu nguoi tu tu”.

[2] Xem: Nguyen Ngoc Thien (chu bien). Tap chi Tao dan 1939- Suu tap tron bo tap chi van hoc cua nha xuat ban Tan Dan. Nxb Van hoc. Nhan day cung them luu y, Nguyen Tuan viet Giong chu cuoi cung chu khong phai Dong chu cuoi cung. Truong hop cua Thach Lam cung vay. Thach Lam viet Theo giong, nhung hau the cu sua thanh “Theo dong”. Co le nguoi bien soan nghi cac cu ta ngay xua viet chua dung chinh ta chang?

[3] Xem Tuyen tap Nguyen Tuan, tap 1. Nxb Van hoc, Ha Noi, 1982

[4] Xem them Ngu van 11, tap 1. Nxb Giao duc, 2007