Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/2458882/02122009.aspx

Cai luong: Con khung hoang den bao gio? (Bai 2)
(TT&VH Cuoi tuan) - Thap nien 1990, “con bao video” quet qua san khau cai luong cuon moi thanh phan lam nghe den truong quay. “Bao tan” nhin lai thi san dien da tan hoang tu bao gio. Moi nguoi luc tuc keo ve chan hung san khau the nhung khan gia thi da bi day ra xa, da khong con thoi quen den rap nua roi. Va the la cai luong khung hoang!

San khau cai luong: Con lai nhung gi?

Cach day khong lau, San khau Vang cua cap nghe si tai danh Minh Vuong - Le Thuy da dung lai kich ban Dem lanh chua hoang, da dua ten tuoi hai nghe si nay len dinh cao o san khau Kim Chung nhung nam 1970. De dang nhan ra nhung thoang ngam ngui tren guong mat nhieu khan gia da tung thon thuc truoc moi tinh ngang trai cua nang quan chua Ho Bao Xuyen cung chang lang tu Tan Linh Son cua chinh Minh Vuong - Le Thuy hon 30 nam truoc. Van la nhung nguoi cu nhung ganh nang tuoi tac da lay di ve thanh xuan, tuoi tre cua doi ban dien, nhung duong guom cu nhu mua lam nhieu ban tre che mieng cuoi, phuc trang qua “teen” cua “nang quan chua” da len tuoi ba ngoai cung lam nhieu nguoi nhan mat, nhiu may…

San khau cai luong tung co mot the he vang voi nhung ten tuoi nhu: Ut Tra On, Phuong Quang, Ut Bach Lan, Thanh Nga, Thanh Duoc, Huu Phuoc, Tan Tai, Minh Phung, Minh Vuong, Le Thuy, Ngoc Giau, Bach Tuyet, My Chau… Va den hom nay du da len tuoi ong ba (nhieu nguoi da mat), ho duong nhu van khong the thay the duoc, van phai “cua sung lam nghe” dien canh tinh yeu tuoi tre cua nhung co cau tuoi doi muoi. Mot nen nghe thuat phat trien phai luon huong len phia truoc voi nhung cai moi. The nhung san khau cai luong thoi gian qua lai co xu huong di thut lui khi huong toi su chuan muc la san khau cua hon 30, 40 nam ve truoc. Nhung kich ban da tung “lam mua lam gio” tu truoc nam 1975 nhu: Nua doi huong phan, To Anh Nguyet, Doi co Luu, Lan va Diep, Doan tuyet, Dem lanh chua hoang, Mau nhuom san chua… van luon an khach moi khi duoc dien lai (chua ke cac lop dien hay duoc rut ra bieu dien trich doan trong cac chuong trinh tong hop).



Canh san khau xua voi phong cach sang trong, canh tri duoc cham chut
den tung chi tiet...
da khong con duoc tim thay tren san khau
nhieu uoc le hien nay. Anh: Huynh Cong Minh


Khi thanh lap San khau Vang, NSUT Minh Vuong - Le Thuy chi mong muon goi nho lai “thoi hoang kim” cua san khau cai luong, con mot nhom nghe si khi dung lai mot kich ban tung rat an khach truoc nam 1975 cung chi “co gang tai hien lai nhung thu phap tren san khau xua”… Ong Tan Nguyen, ky gia kich truong, Chanh Van phong Ban Ai huu Nghe si san khau TP.HCM thang than noi: “Cai luong thi phai luon luon doi moi. Thoi hien dai bay gio ma dem nhung kich ban da hat mon tu hon 40 nam truoc ra hat lai roi dem nhung y tuong, thu phap xua lo xua lac ra ma hoc hoi, ma xem la chuan muc thi ro rang cai luong dang co van de”.

Da tung vuot qua khung hoang

Nhieu nguoi khi nhac toi san khau cai luong luon bay to su nguong mo va luyen tiec voi “cai luong xua”. Nhung it ai biet rang “cai luong xua” cung da trai qua lam thang tram dac biet trong dieu kien chien tranh.

Ra doi trong khoang nhung nam 1914-1917, nghe thuat cai luong nhanh chong lon manh va lan toa khap noi vi su moi me nhung lai het suc gan gui va quan trong hon no co the dap ung nhu cau cua thoi dai. Loai hinh am nhac ngu cung tru tinh la hon cua dan toc, ket hop nhung dieu thuc hat boi gan lien voi van hoa dan toc, con loai hinh kich nghe phuong Tay chan that gan gui co kha nang tai hien cuoc song, loi ca dien xuong rat phu hop cho viec bay to tam tinh cung nhu ke nhung cau chuyen day an y ve su cach tan, long yeu nuoc. Cai luong nhanh chong tro thanh phuong tien chuyen tai long yeu nuoc thuong noi cua con nguoi Viet Nam, ngam the hien su chong doi voi chinh quyen thuc dan, phong kien. Khong phai ngau nhien ma hai vo tuong dau tien la Kim Van Kieu va Luc Van Tien, von dua tren hai tac pham noi tieng cua dai thi hao Nguyen Du va nha yeu nuoc Nguyen Dinh Chieu. Trai qua nhung buoc chap chung ban dau, nghe thuat cai luong khong ngung hoan thien va the hien the manh la mot loai hinh “mo” cua minh. Neu hat boi phai tuan thu tuong tich, trinh thuc bieu dien, vu dao day quy cu kho cung thi cai luong hoan toan goi mo khi “Tay Tau gi cung co the dua len san khau”.

Co le giai doan khung hoang dau tien cua san khau cai luong duoc ghi nhan la vao nhung nam 1930 khi Dong Duong bi anh huong nghiem trong boi khung hoang kinh te the gioi. Doi song nguoi dan lam vao canh lao dao, com chang co ma an lay tien dau mua ve coi hat. Hang loat nhung ganh dai ban nhu: Tran Dac, Huynh Ky, Nghia Hiep Ban, Dong Thinh… deu ra ganh. The nhung ganh Tan Thinh cua ong bau Truong Van Thong van song duoc trong thoi ky khon kho nho nam bat duoc tam ly khan gia. Nguoi dan qua kho so nen lanh vao dao giao (nhieu giao phai moi ra doi trong giai doan nay) tim nguon an ui chon tam linh. Nam bat tam ly nay, ong bau Thong ben tung ra hang loat nhung tuong Tien, tuong Phat huyen bi nhu: Thich ca dac dao, Ngu Nuong Tien xuat the, Quan am Dieu Thien… voi nhieu tro xao thuat, phep mau (hoa sen no theo moi buoc chan cua thai tu Tat Dat Da, hoa phep diet quy, tru yeu ma, tai tao nhung canh tai thien lap dia…). Nhung tuong nay nhanh chong loi keo duoc khan gia von dang tim diem tua noi than dao. Nhieu ganh hat khac cung bat chuoc dem Tien, Phat len san khau va deu dat khach. Loai tuong Tien, tuong Phat song khoe mot thoi gian dai, khi khung hoang kinh te qua di moi mat dan suc hut.

Den nhung nam 1950, san khau cai luong mot lan nua lam vao khung hoang vi can kiet y tuong. Khan gia da khong con man ma voi nhung kich ban lay cam hung tu truyen Tau (Phong Than, Tay Suong Ky, Kim Binh Mai…) cung nhu truyen Tay (tieu thuyet Phap); nhung phep mau cua tuong Tien, tuong Phat hay cong thuc “dau poignard, nhay cua so, ca vong co, phut den mau” cua tuong kiem hiep, La Ma cung khong con suc hut.

Nam 1954, sau hiep dinh Geneve, hang loat can bo cach mang tu chien khu duoc cu ve thanh hoat dong trong do nhieu nguoi sau tro thanh nhung soan gia ten tuoi hang dau cua san khau cai luong nhu: Tran Huu Trang, Mai Quan, Ha Trieu, Hoa Phuong, Thu An, Phong Anh… Chinh ho da dem mot luong sinh khi tuoi tre, tien bo den cho san khau cai luong lam nen thoi hoang kim cho bo mon nghe thuat nay (den nhung nam 1970), voi nhung: Nhuy hoa lan, Tuyet phu chieu dong, Lanh hoang hon… (Mai Quan), Tieng trong sang canh, Con co trang, Hai chieu ly biet… (Thu An), Noi buon con gai, Khi hoa anh dao no, Mua rung, Tan nuong that… (Ha Trieu – Hoa Phuong), Tam long cua bien (Phong Anh)… “Cham chut cho canh tri that dep, coi noi san khau, dua tan nhac, vu kich vao san khau, ra doi bai tan co giao duyen, cung voi nhung kich ban moi ve y tuong, hay va chat van hoc..., tat ca da giup san khau cai luong hoi sinh va len den dinh cao”, ky gia Tan Nguyen cho biet.

Day la thoi ky “tram hoa dua no” tren san khau cai luong. Hang loat nhung ganh hat dai ban, trung ban den tieu ban duoc thanh lap bieu dien khap noi. Hang dem khap Sai Gon co khong duoi 5 diem dien luon day nghet khan gia. Va moi doan hat lai co phong cach rieng dap ung day du nhu cau cua khan gia: doan Kim Chung cua ong bau Long chuyen ve tuong huong xa, kiem hiep mang mau sac diem tinh; doan Da Ly Huong cua ong bau Xuan thien ve tuong hien dai sat voi hien thuc xa hoi duong thoi (co ca canh vu truong, quan bia om… tren san khau); doan Thanh Minh cua ba bau Tho manh ve loai tuong tam ly xa hoi sau sac, sang trong danh cho khan gia tri thuc; doan Hoa Sen cua bau Bay Cao thich khai thac tuong chien tranh (duoc khan gia goi la tuong “cac - bum”), doan Minh To, Huynh Long la doan cai luong ho quang (sau nay doi la cai luong tuong co)… Chinh phong cach rieng da tao nen su da dang va suc hut cho san khau cai luong thoi hoang kim.

Tu nam 1972 tro di san khau cai luong dan suy yeu, cac doan ra ganh hang loat vi chien tranh ac liet, nhieu nghe si bi bat linh. Sau giai phong, hoa binh lap lai, cai luong dan hoi phuc va buoc sang mot thoi ky dinh cao moi keo dai tu 1975 den 1985. Ben canh nhung kich ban tien bo cu duoc chinh sua lai nhu: Doi co Luu, Con co trang, Tam long cua bien…, hang loat nhung kich ban moi co chat luong nghe thuat cao phan anh kip thoi hien thuc xa hoi dat nuoc da ra doi va duoc khan gia rat don nhan: Tim lai cuoc doi, Anh lua giua rung khuya, Lua phi truong, Doi bong tai, Khach san hao hoa, Cay sau rieng tro bong…

Va den nhung nam 1990, mot lan nua san khau cai luong lai dan “cu” di. Va lan nay san khau cai luong co “qua con bi cuc” hay khong van la mot cau tra loi chua co hoi dap. Chi biet so voi hon 50 nam truoc, cai luong hien nay gan nhu thieu toan dien nhung yeu to cot loi cua san khau cai luong: nhung soan gia gioi nghe, the he nghe si ke thua xung dang, nhung “ong bau” - nguoi lam cong tac quan ly - gioi lam an, duong loi phat trien dung dan va quan trong nhat la san khau cai luong cung da danh mat nhung khan gia “biet” thuong thuc cai luong thuc thu.

Ninh Loc