Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/2471132/10122009.aspx

Di qua lang Cham
Ben nhung dong song, lang Cham voi nhung ngoi nha san go co nghieng minh soi bong nuoc. Nhung lang Cham o An Giang hien hoa, yen tinh, thieu nu Cham voi anh mat den huyen, long lanh lam say dam long lu khach den noi nay

Khi di qua nhung lang Cham o An Giang, an tuong sau nhat voi chung toi la loi kien truc co kinh cua thanh duong (Masjid) va nhung ngoi nha san go co. Ngoi nha go co cho thay su vuong gia cua nguoi so huu, duoc cat dung kien truc ma cha ong ho da quy dinh.

Con thanh duong la noi de giao dan (chi thanh nien tu 15 tuoi va dan ong) den hanh le, nghe thuyet giang ve cach song tot, lam nguoi tot. Tinh An Giang hien co khoang 2.500 ho voi tren 13.000 nguoi Cham sinh song tai 9 ap (con goi la lang) o cac huyen An Phu, Tan Chau, Phu Tan, Chau Phu va Chau Thanh.


Thanh duong Mubarak nhin tu phia truoc


Lap lang o vung dat phuong Nam


Bong benh tren chuyen pha Chau Giang noi doi bo Chau Doc phon hoa va lang Cham Chau Giang, Chau Phong yen a, nhung lang Cham ben dong song Hau hien ra ro net voi mai ngoi co reu phong han in vet thoi gian. Ong Ismal, giao ca lang Cham Chau Phong, xa Chau Phong, huyen Tan Chau, cho biet theo sach xua va nhung bac tien boi trong lang ke lai, nguoi Cham An Giang co nguon goc tu vuong quoc Champa-Ninh Thuan. Ho song thanh 7 lang Cham nho, nam rai rac cap theo dong song Hau tu tiep giap Campuchia xuong vung Phu Chau (An Phu, Tan Chau ngay nay) roi lan luot lay ten: Koh Tapoong, Mat Chruk, Koh Kaboak, Play Kenh, Plao Ba, Koh Kaghia, Sabau, tuong ung voi cac dia danh nhu: Chau Giang (xa Phu Hiep, huyen Phu Tan), Chau Phong (xa Chau Phong, huyen Tan Chau), Da Phuoc, Vinh Truong, Nhon Hoi, Khanh Binh, Quoc Thai (huyen An Phu). Ngay nay, mot bo phan dong bao Cham da xuong dan phia nam dinh cu, lap them 2 lang nua tai Khanh Hoa (huyen Chau Phu) va Vinh Hanh (huyen Chau Thanh).


Trong nhung ngay dau den An Giang, dong bao Cham song khep minh trong lang. Ben kia song Hau, mot Chau Doc nhon nhip hang quan thi ben nay song, nhung lang Cham yen binh, cac co gai Cham hien hoa nep minh ben khung cui det nen tung tam lua, chiec khan Mat’ra tha thuot.

Nguoi Cham An Giang theo dao Hoi giao dong Islam, goc dao Hoi o Malaysia. Dan ong du lon nho deu de toc ngan, tham gia sinh hoat xom lang, di le thanh duong doi non ni (nguoi gia doi non trang, tre doi non den), quan xa rong hoa. Nu mac ao dai, quan xa rong, dau doi khan the Mat’ra (hay khan Khanh ma-om). Khong biet bao nhieu lan den nhung lang Cham, nhung khi bat gap cac co gai Cham thuot tha ben chiec khan Mat’ra, chung toi lai co cam nhan rat la boi net diu dang say dam long nguoi qua net cuoi y nhi.

Nguoi Cham An Giang xua kia cat nha san go ben nhung dong song. Ngay nay cung vay, lang Cham quan tu ben nhung dong song tuoi mat, nghieng minh soi bong nuoc. Nguoi Cham An Giang rat than thien voi thien nhien, ho song bang nghe chai luoi, mua ban nho, det tho cam. Ngay nay, mot bo phan dong bao da biet kinh doanh du lich, thuong mai va dich vu.


Ong Omarali truoc can nha san go co con nguyen ven va dep nhat cua nguoi Cham An Giang



Doi song tam linh


Nguoi Cham o An Giang khong xay thap nhu to tien cua ho o mien Trung, ma chi xay thanh duong de te le. Nguoi Cham theo dao Hoi nen doi song tam linh cua ho gan lien voi cac thanh duong. Tat ca thanh duong deu co bieu tuong mat troi va vang trang khuyet, cua va noc hinh vom, mau chu dao la mau trang. Moi lang deu co thanh duong rieng, lang lon co mot thanh duong lon va cac tieu thanh duong de nguoi dan thuan tien di cung le.

Tuy theo moi lang, thanh duong co quy mo lon nho khac nhau, nhung kien truc cua cac thanh duong deu co nhung diem chung. Thanh duong noi tieng voi loi kien truc doc dao nhat cua lang Cham An Giang la Mubarak o Chau Giang, xa Phu Hiep. Day la cong trinh co kien truc rat giong voi cac thanh duong tai cac nuoc Hoi giao voi nhung mai vom, 4 thap o 4 goc. Dung ngay ben bo Chau Doc hoac bong benh tren pha Chau Giang, du khach co the nhin thay ngoi thanh duong da duoc cong nhan di tich kien truc nay. Ngoai ra con nhieu thanh duong cua nguoi Cham doc hai ben duong huong ve Tan Chau, An Phu.


Trong so 9 lang Cham o An Giang, Chau Phong la lang lon nhat voi tren 500 ho va hon 2.500 nguoi, duoc chia thanh 7 xom nho. O moi xom deu co mot tieu thanh duong de cho giao dan den cau nguyen hang ngay. Rieng ngay thu sau (12 gio),  tat ca moi nguoi phai den thanh duong lon (Chau Phong) de cau nguyen, con phu nu thi cau nguyen tai nha. Ong Ismal, cho biet moi ngay, nguoi Cham Islam cau nguyen 5 lan.

Bat dau khi troi vua rang sang, trua ngo, xe chieu, chang vang va tro ve khuya. “Thanh duong la noi cau nguyen, hanh le vua la truong hoc day chu A Rap cho con em nguoi Cham. Nguoi Cham Islam khong the tach roi thanh duong, noi do ho goi tron niem tin, duoc hoc loi ran day cua kinh Koran de biet song tot. Ngay nay do ban biu voi cong viec muu sinh, nhieu nguoi Cham khong con di le du 5 lan/ngay hoac khong the den thanh duong, nhung sau do ho phai tra le du tai nha de khong mang toi” - ong Ismal giai thich.

Con khoang 100 ngoi nha co

Hien nay, van con khoang 100 ngoi nha san co bang go quy tren 100 nam tuoi o 9 lang Cham tinh An Giang. Giao ca thanh duong Mubarak o lang Cham Chau Giang, ong Yata cho biet rieng lang nay van con khoang 30 ngoi nha go co va la noi con nhieu nha co nhat va giu duoc tuong doi nguyen ven.

Ong Omarali, 70 tuoi, la chu ngoi nha san go co xua con nguyen ven va dep nhat Chau Giang, cho biet cot, vach nha deu lam bang go cam xe, ca chat, la loai cot tron to gan 50 cm, van lot bang go den, cang lau nam cang bong dep. Dac diem chung cua nha san co nguoi Cham la co san rat cao.

Ong Omarali giai thich khong phai ho so bi ngap nuoc nhung kieu nha xua tu thoi cha ong ho da nhu the nen phai cat cho dung, khong lam khac duoc. Truoc nha co mot cau thang go cao, chac chan bac len roi qua mot be cao de vao gian nha khach. “Nha toi co 23 cay cot tron, rong 7 m, dai 20 m, co 3 gian chinh va mot nha bep. Cha toi ke la cat can nha nay ton het 300.000 dong vao nhung nam cuoi the ky 19, khi do vang chi may ngan dong/chi” - ong Omarali noi.

 

Ky toi: Sac mau le hoi Champa

Bai va anh: QUOC DUNG