Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/2976348/28012011.aspx

Nhung cau chuyen ly ky ve nguoi – thu trong lich su
Nha sinh vat hoc D.Codiak va dua be tung song voi dan gau.

Giua mua he nam 1975, nhung tho san thu o Rumanga (Burundi) khi duoi theo mot bay khi, da phat hien mot vat the di chuyen cham chap va ho tom duoc. Do la mot chu be khoang 4 tuoi, di bang 4 chan, khong biet noi, chi bieu hien qua nhung cu chi va dieu bo.

Dau tien ho dem no ve mot trai tam than, de moi nguoi den xem nhu mot giong vat la trong rap xiec. Sau do dua be duoc chuyen qua mot trai te ban, noi do cac bac si biet duoc no da len 7 tuoi. Cau chuyen ve chu be chau Phi nay rat giong chuyen cua cau be Mowgli trong "Cuon sach ve rung ram" cua tac gia R.Kippling. Co the chu tinh co duoc bay khi cuu thoat sau mot "dai dich" lam tuyet chung bo lac nguoi Hudu vao nam 1972.

Nam 1978, tai mot benh vien o Magburaka (Sri Lanka), nguoi ta tiep nhan mot be gai duoc tim ra giua mot bay khi song trong rung sau. Do du nhu thu, nen nguoi ta phai nhot no vao long sat. Moi nguoi goi do la "Baby of hopital" (Em be cua benh vien). Mai 4 nam sau, co be moi duoc mot nu luat su can thiep de duoc cu xu nhu mot con nguoi. Nguyen nhan xuat xu cua be rat kho xac dinh...

Vay co ton tai nhung dua tre hoang da, dang "tre - soi" hay "tre - thu" khong? Mang de tai bi an nay tung duoc de cap toi ngay tu thoi xa xua. Nha su hoc Hy Lap Herodotus ke lai trong the ky V truoc Cong nguyen, ve vi pharaon Psamtik tung quan tam toi "tieng noi, ma tre em tu noi duoc", nen da lam mot thu nghiem khac thuong. Thuc ra ong muon hieu ai "sinh ra tieng noi dau tien cho con nguoi".

Vua lien tach 2 dua tre moi sinh khoi cha me chung va giao cho mot nguoi chan cuu, de cung cham soc chung voi bay cuu. Vi pharaon ra lenh khong ai duoc phat ngon mot cau nao truoc mat chung. Bo chung vao leu, xa han moi nguoi, 2 dua be duoc cho uong sua de va duoc cham nom day du... Tiec thay Herodotus khong cho biet ket qua cuoc thu nghiem gay to mo nay ra sao. Duong nhien la bon tre se bi cam vi tre em hoc duoc tieng noi tu cha me hay nhung nguoi xung quanh.

Trong thoi Trung co, Hoang de Duc Frederick II cung lam mot cuoc thu nghiem tuong tu - theo loi vi tu si Franciscan Salimben ke lai. Duc vua muon biet bon tre se phat am theo ngon ngu nao: chau Au co (thu tieng hoi do nguoi ta cho la co nhat), hay tieng Hy Lap, Latinh, Arap... hoac chinh thu tieng ma cha me chung noi. "Nhung khong dat duoc gi ca, vi bon tre chet yeu. Dung la chung that kho ma ton tai duoc, khi thieu nu cuoi cung cac cau chuyen dan gian cua cac ba vu nuoi".

Trong  the ky XVIII, de tai tre hoang da duoc Marivo dua vao vo kich "Svadata": Mot hoang tu muon lap lai thi nghiem cua Hoang de Frederick II, dem 4 dua tre gom 2 trai va 2 gai cho song cach biet tai mot ngoi lang. Chi co 2 chi em mot nguoi no le da den la nhung sinh vat duy nhat duoc phep tiep xuc voi chung. Trong thoi ky nay da phat hien toi hang chuc truong hop tre hoang da duoc thu vat nuoi, dang Tarzan.

Con triet gia Jean-Jacques Rousseau bat hu viet: "Dua tre bat dau di bang 4 chan va co nhu cau hoc hoi tu phia chung ta de lam lai. Dua tre tu Hessen (Duc) duoc cho soi nuoi song, no qua quen voi kieu di cua suc vat, nen nguoi ta phai treo no len cay de tap di thang".

"Doi voi dua be tung song voi bay gau trong rung Lithuania cung vay - ong D.Codiak, mot nha sinh vat hoc noi tieng cho biet - No khong bieu hien ti gi ve tri thong minh het. Di bang tu chi. Khong biet noi, chi phat ra nhung am thanh khong hoan toan giong nguoi".

Con dua be tim thay tai Hanover (Duc) va duoc dem ve Anh thi tap dung thang va di mot cach rat kho nhoc. Rieng o Pirenite (Ao) nguoi ta lai tim duoc toi 2 dua khac, chay trong nui nhu loai thu 4 chan.

“Em be benh vien” o Sri Lanka.

"Dua be - soi con", tim thay vao nam 1544 o khu rung Hardt gan Excel thuoc bang Baravia nuoc Duc bay gio, la mot trong nhung truong hop tre hoang da dau tien duoc lich su ghi nhan. No khoang 12 tuoi. Cung trong nam do, giua bay soi tai Hessen nguoi ta tim thay mot dua tre nua. Nha su hoc Philip Camerarius ke lai rang, dua be duoc bay soi nuoi tu nam 3 tuoi va di bang 4 chan. Bon soi rat men chu be, danh cho chu nhung mieng moi ngon nhat, day chu be chay de theo kip bay dan va hoc ca nhung dong tac nhay - vo nua. Lu soi rat quan tam, dung mom dao mot cai ho, roi phu la len cho chu be nam, con ca dan soi nam xung quanh, vua bao ve vua suoi am cho be.

Vao mot ngay dep troi cua nam 1661, canh tho san tim thay mot dua be duoc u ky trong mot canh rung o Lithuania, voi toc vang, mat xanh, da trang cung khuon mat rat dep va duoc bay gau che cho. Dua be cung chong lai nhung nguoi la bang cach "nhe nanh mua vuot" nhu loai gau. Co mot dua be nua trac tuoi, nhung da kip tron mat truoc khi moi nguoi toi.

Cung trong cuoi the ky XVIII o Lithuania nguoi ta tim ra mot be khac, song cung voi cho soi. No do 10 tuoi, minh phu day long, khong the hien mot net thong minh nao cua dong vat cao cap ca. Du vay nguoi ta cung day duoc no cach di bang 2 chan, ngoi an va hoc noi. Tiec rang toi khi biet dien ta lai bang ngon tu, chu lai khong nho chut gi ve qua khu cua minh het.

Tre - cuu duoc tim thay trong mot khu rung o Iceland dau nam 1672. No an co va rom, vua ngui vua vun rom lai. Chu be nay noi tieng qua buc tranh "Bai hoc ve giai phau" do hoa si Rembrandt ve, mot buc tranh dem lai su vinh quang cho Vien Bao tang  Amsterdam o Ha Lan ngay nay.

Theo Giao su Nicolai Tiulp thi dua tre nay co cai tran phang, gay dai, luoi day va bung xe - he luy cua viec di bang 4 chan. No khong biet noi ma chi phat ra nhung tieng keu "khuc... khuc...". Truong hop tuong tu cung duoc tim thay o Bamberg (Duc) vao cuoi the ky XVI: mot dan trau rung da nuoi dua tre. No nhe bo rang du ton nham duoi nhung nguoi muon toi gan di cho khac...

Thu Huong (theo Historia)