Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/326254/04092007.aspx

Kenh dao Panama va su menh thong thuong toan cau

Hom nay, 3.9 cong trinh mo rong kenh dao Panama bat dau khoi cong. Chuong trinh nay tieu ton khoang 5,3 ti USD, du kien se hoan thanh vao nam 2014. Lich su kenh dao Panama dang chuan bi sang trang moi

Ban do kenh dao Panama. Anh : TL

Tu the ky 16, cac nha tham hiem chau Au da nghi den viec xay dung tuyen kenh dao xuyen qua doi dat hep Panama de noi Thai Binh Duong voi Dai Tay Duong. Nhung phai gan 400 nam sau tham vong nay moi duoc thuc hien va phai mat 40 nam cong trinh kenh dao Panama moi duoc hoan thanh.

Xuyen vung rung thieng nuoc doc

Vua Charles I cua Tay Ban Nha la nguoi dau tien ra lenh tien hanh cac cuoc khao sat khu vuc Isthmus o vung Panama vao nam 1534 nham tim kiem vi tri thich hop xay dung tuyen kenh dao phuc vu cho viec van chuyen vang khai thac tu Tan The Gioi ve Tay Ban Nha. Hang the ky sau, y tuong tao bao cua Charles I van la thach thuc lon doi voi cac nha tham hiem va cac nha lanh dao nhieu tham vong khac. Nam 1835 dai ta quan doi My Charles Biddle sau chuyen thuc dia 4 ngay danh gia tiem nang cua viec xay dung kenh dao xuyen Panama da nhan xet rang viec xay dung kenh dao la “dieu khong the thuc hien duoc”.

Nam 1879, sau khi xay dung thanh cong kenh dao Suez o Ai Cap, nha tu ban nguoi Phap Ferdinand de Lesseps huong den Panama voi niem tin rang kien thuc khoa hoc va kinh nghiem xay dung kenh dao Suez se giup ong chien thang vung dat du luc bay gio thuoc chu quyen Colombia. Nhung Lesseps da qua chu quan. Co dia hinh va dieu kien phuc tap hon nhieu so voi vung sa mac kho va phang o Suez, cong truong kenh dao Panama da khien 22.000 cong nhan bo mang. Phan lon chet vi bi ran can, vi benh truyen nhiem do muoi, hay vi nhung tran lo dat, va nhung bai lay mua mua nuot chung ca nguoi va may moc. Cong ty Compagnie Universelle du Canal Interoceanique cua Lesseps pha san vao nam 1889, rieng Lesseps bi ket toi lua dao va phai chiu an phat giam.

Nam 1901, chinh quyen Colombia tu choi nhuong du an kenh dao con dang do o Panama voi gia 40 trieu USD nen My ngam ngam ung ho cuoc cach mang dau tranh doi doc lap cho Panama. Hai nam sau do, nguoi My chi phai tra cho nha nuoc Panama moi thanh lap 10 trieu USD de duoc tiep tuc dao kenh. Khong cam cui xoi dat nhu nguoi Phap, nguoi My xay dung ca mot cong dong dan cu canh cong truong kenh dao, va trien khai manh me cac bien phap ve sinh phong dich de nang cao suc khoe nguoi lao dong. Hang chuc ngan cong nhan do ve lam viec tren dai cong truong Panama voi muc luong hau hinh nhat thoi do: 10 xu/gio. Cuoi cung, vao ngay 20.5.1913 giua long khe Culebra (nay duoc goi la khe Gaillard), hai chiec may xuc hu coi bao hieu hoan tat viec dao xoi nhung tan dat da cuoi cung cua cong trinh. Khoang 5.000 cong nhan da thiet mang o Panama trong hon 10 nam dao kenh duoi thoi nguoi My lam chu thau.

Tau van tai luu thong tren kenh dao Panama. Anh : TL

Huyet mach dai 80km

Ngay 15.8.1915, kenh dao Panama chinh thuc thong tuyen. Tau Acon, con tau dau tien di qua kenh dao nay, chi mat 9 gio de di tu Dai Tay Duong ra Thai Binh Duong. Nguoi My nam quyen kiem soat va khai thac kenh dao Panama suot 60 nam sau do. Nhung truoc su dau tranh ngay cang gay gat cua nguoi dan Panama vao nhung nam 70, cuoi cung Tong thong My Jimmy Carter phai ky Hiep uoc Kenh dao Panama vao ngay 7.9.1977 trao tra cong trinh cho Panama. Den 31.12.1999 Panama duoc toan quyen quan ly kenh dao.

Mot au tau tren kenh dao Panama. Anh : TL

Ngay nay, moi nam co hang ngan chuyen tau van chuyen khoang 200 trieu tan hang di qua con kenh dao dai 80km nay. Nhung do nhu cau van chuyen hang hoa tu Dong A, chu yeu la tu Trung Quoc, sang chau Au ngay cang tang cao, luu thong qua kenh dao Panama ngay mot nhieu hon. Kich thuoc tau van tai cung thay doi vuot xa kha nang tiep nhan cua cac au tau (u chuyen) tren kenh Panama. Trong khi tau van tai hien tai co the van chuyen den hon 10.000 container, cac au tau o Panama hien chi co the cho phep tau co suc chua 4.000 container di qua. Lo ngai truoc nhung gioi han cua kenh dao co the khien cac tau van tai tim kiem mot duong van tai moi, thang 10.2006 Tong thong Panama Martin Torrijos da quyet dinh tien hanh viec mo rong kenh dao. Ke hoach nay bao gom viec xay dung cac au tau moi co kha nang tiep nhan cac tau co 12.000 container, nao vet va mo rong mot so doan kenh dao trong do co doan di qua khe Gaillard.

Cho den nay My van phu trach viec bao dam quoc phong cho kenh dao nay. Tu cuoi thang 8.2007 mot cuoc tap tran ve bao ve an ninh kenh dao voi su tham gia cua 30 tau quan su thuoc 16 quoc gia da duoc to chuc va se ket thuc dung vao dip ky niem 30 nam ngay ky Hiep uoc Kenh dao Panama 7.9.

Hung Luong (tong hop)